Nieuws Zuid-Afrika

Oud-president Zuma aan de tand gevoeld in corruptieproces: ‘Heb ik de Tafelberg geveild?’

De Zuid-Afrikaanse oud-president Jacob Zuma heeft maandag voor het eerst een getuigenis afgelegd voor de Zuid-Afrikaanse commissie die onderzoek doet naar de wijdverbreide corruptie ten tijde van zijn leiderschap. Zuma doet het onderzoek tegen hem af als gerichte ‘samenzwering’ en ‘karaktermoord’.

Voormalig president Jacob Zuma arriveert op de hoorzitting in Johannesburg. Beeld AFP

De speciale Zuid-Afrikaanse onderzoekscommissie naar wijdverbreide corruptie onder Jacob Zuma ontving maandag een bijzondere getuige, namelijk Jacob Zuma. De 77-jarige ex-president liet de avond ervoor alvast op bekende wijze weten wat hij dacht van zijn hoorzitting: in een 17 seconden durend filmpje op Twitter gierde hij het uit, deed hij wat danspasjes en zong hij spottend ‘Zuma must fall’. Zijn uitgestoken wijsvinger deed meer denken aan een hele dikke middelvinger.

Op maandagochtend, bij de onderzoekscommissie in Johannesburg, waste Zuma op even bekende wijze zijn handen in een mengsel van onschuld en onwetendheid. Kern van het brede, in Zuid-Afrika belangrijke onderzoek is Zuma’s rol in de zogeheten ‘state capture’, de stelselmatige infiltratie van overheidsorganen tijdens zijn presidentschap door louche partners – de van origine Indiase zakenfamilie de Gupta’s – die uit waren op eigen gewin, een kwestie die nutsbedrijven heeft geruïneerd en de staat regelrecht heeft ondermijnd. Maar Jacob Zuma, zei Jacob Zuma zondag, is slechts het slachtoffer van ‘karaktermoord’. Het onderzoek maakt deel uit van een ‘samenzwering’ tegen hem. Over zijn aandeel in de uitverkoop van Zuid-Afrika, laconiek: ‘Heb ik soms de Tafelberg geveild?’.

Veel draden van het wijdvertakte web van ‘state capture’ zijn in de afgelopen jaren al in kaart gebracht. Van Jacob Zuma wordt niet verwacht dat hij nu opeens details prijsgeeft. Maar het beeld van zijn getuigenis beklijft: dat van een Afrikaanse ex-president die flink aan de tand wordt gevoeld over corruptie, in een hoorzitting die zelfs rechtstreeks was te zien op de tv.

Robuust

Dat het tot zo’n hoorzitting is gekomen, laat zien dat in Zuid-Afrika sommige instituties nog steeds robuust zijn, zeker in vergelijking met die in andere landen in de regio. De ombudsvrouw, de pers, rechters: hun onverstoorbaarheid heeft ertoe bijgedragen dat Zuma publiekelijk verantwoording moet afleggen, nadat hij zichzelf als president lange tijd had weten te beschermen.

Zuma kondigde zelf in januari vorig jaar met tegenzin de onderzoekscommissie aan: dat was op last van een gerechtelijke uitspraak, in de nadagen van zijn presidentschap. De oorspronkelijke aanbeveling voor zo’n commissie was in 2016 gedaan door toenmalig ombudsvrouw Thuli Madonsela. Haar rapport State of Capture bevatte volop aanwijzingen van duistere deals van Zuma.

De zeskoppige commissie wordt nu voorgezeten door Raymond Zondo, vice-opperrechter van Zuid-Afrika, en staat daarom ook wel bekend als de Zondo-commissie. Het inhoudelijke werk begon vorig jaar onder Zuma’s opvolger als president, zijn partijgenoot Cyril Ramaphosa. Ramaphosa zegt dat hij wil optreden tegen corruptie in regeringspartij ANC, al kunnen de publieke hoorzittingen van de Zondo-commissie Zuid-Afrikanen er ook wel aan herinneren dat in Ramaphosa’s ANC nog steeds verdachte figuren zitten uit de Zuma-jaren.

Ministersposten

De commissie zal naar verwachting tot volgend jaar doorgaan met waarheidsvinding, met het horen van getuigenissen over de breed gepubliceerde beschuldigingen dat Zuma’s zakenvrienden, de Gupta’s, persoonlijk ministerposten aanboden aan politici – of dat ze juist zorgden voor ontslag, zoals het geval zou zijn geweest met de gerespecteerde minister van Financiën, Pravin Gordhan. Andere aandachtspunten: de greep van de Gupta’s op het nationale elektriciteitsbedrijf Eskom, op de nationale tv-zender SABC en op de nationale vliegmaatschappij South African Airways.

De commissie zal uiteindelijk een rapport publiceren en kan dan ook besluiten om zaken door te verwijzen naar de Zuid-Afrikaanse justitie, voor verder onderzoek en mogelijk zelfs vervolging. Burgerrechtenactivisten zullen straks misschien controleren of potentieel strafbare zaken ook echt een juridisch vervolg krijgen en niet worden afgesloten volgens de gedachte dat de waarheidsvinding en bekentenissen uit het onderzoek op zichzelf louterend werken, zoals bijvoorbeeld het idee was achter de Waarheids- en Verzoeningscommissie van kort na de apartheid.

Jacob Zuma staat zelf trouwens al terecht, voor een andere kwestie. Hij wordt vervolgd voor zestien aanklachten waaronder fraude en het witwassen van geld. De zaak houdt verband met een grote wapendeal van ver voordat hij in 2009 president werd. Als president wist Zuma zijn vervolging lange tijd tegen te houden.

De Gupta’s

De broers Ajay, Rajesh en Atul Gupta kwamen in de jaren negentig van India naar Zuid-Afrika op zoek naar zakelijke kansen. Wat in Zuid-Afrika begon met familiebedrijf Sahara Computers eindigde in 2018 met een letterlijke en figuurlijke vlucht van de Gupta’s naar Dubai, nadat hun partner Jacob Zuma was uitgespeeld als president. De jarenlang zo innige band tussen Zuma en de Gupta’s kreeg de bijnaam Zupta.

Zuma’s dochter Duduzile Zuma werkte voor Sahara Computers, zoon Duduzane Zuma was directeur van wat andere bedrijven van de Gupta’s en Zuma’s vrouw Bongi Ngema-Zuma werkte voor een bedrijf van de Gupta’s in Zuid-Afrika’s mijnbouwindustrie.

De eerste grote controverse begon in 2013 toen een privévliegtuig met huwelijksgasten van de Gupta’s mocht landen op het militair vliegveld Waterkloof, en de paar honderd gasten een politie-escorte kregen op de weg naar het vakantieresort Sun City. Naast beschuldigingen van poging tot omkoping van politici en van manipulatie van (semi-)staatsbedrijven zijn er bijvoorbeeld de miljoenen dollars aan Zuid-Afrikaans publiek geld dat belandde op Atul Gupta’s bankrekening in plaats van bij de zuivelboeren voor wie het geld bestemd was.

De Gupta’s woonden in een miljoenencomplex met meerdere villa’s in de rijke buurt Saxonwold in Johannesburg, waar ze konden landen met een helikopter. ‘Saxonwold’ raakte in Zuid-Afrika bekend omdat de Gupta’s daar, thuis, politici zouden hebben geprobeerd om te kopen.

VERDER LEZEN

Regeringspartij ANC heeft bij de jongste verkiezingen in Zuid-Afrika haar absolute meerderheid behouden, al boekt de partij haar slechtste resultaat sinds de eerste democratische verkiezingen in 1994. President Cyril Ramaphosa moet nu zijn belofte waarmaken om op te treden tegen de corruptie die het openbaar bestuur ondermijnt en het ANC stemmen heeft gekost.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden