Postuum Oud-minister Johan Witteveen (1921-2019)

Oud-minister Johan Witteveen bleef tot zijn dood een visionair die graag zijn ongezouten mening gaf

Beeld Jitske Schols

Als minister van Financiën voerde Johan Witteveen de btw in en daarna was hij directeur van het IMF. Maar als prominent soefi was hij er ook van overtuigd dat er naast de materiële wereld een spirituele wereld bestaat waarin een veel dieper geluk is te vinden. 

Hij had best nog even willen wachten met de dood, omdat hij niet zeker wist  hoe het er in het hiernamaals uit zou zien, zo vertelde hij dinsdag in de serie ‘De Zin van het Leven’ van de Volkskrant. Hij had zelfs nog een cruise naar IJsland in juni in de agenda staan. 

Maar een dag na de publicatie van het interview overleed toch nog heel onverwacht Johan Witteveen (97), voormalig minister van Financiën voor de VVD en directeur van het IMF. ‘Er zijn vele economen, maar er is maar één Witteveen’, zei econoom Jan Pen over hem. Witteveen was een uitgesproken keynesiaan en voorstander van overheidsstimulering. In zijn in 2012 verschenen autobiografie De magie van de harmonie noemde hij zichzelf een ‘sociaal-liberaal’.

Maar Witteveen staarde zich niet blind op geld. ‘Mensen moeten bewust worden dat er naast een materiële wereld ook een spirituele wereld bestaat, waarin een veel dieper geluk is te vinden’, zei hij in 2010 in een interview met deze krant. Hij was een prominent lid van de soefibeweging, een levensschool of mystieke stroming gericht op het verbinden van oosterse en westerse religies. Regelmatig ging hij voor in de ceremonieën die in de tempel in Katwijk werden gehouden. Hij kende in zijn leven ook tragiek. Zo kwam zijn zoon Willem met vrouw en dochter om bij de aanslag op vlucht MH17. Op 50-jarige leeftijd verloor hij een andere zoon als gevolg van een longontsteking.

Witteveen was zelf zoon van de Rotterdamse stedenbouwkundige Willem Witteveen, die het architectenbureau Witteveen + Bos oprichtte, en Anne-Marie Wibaut, een dochter van de Amsterdamse wethouder Floor Wibaut. Zijn ouders waren al gegrepen door het soefisme, en op 18-jarige leeftijd liet Johan Witteveen zich ook inwijden. Hij studeerde aan de toenmalige Economische Hogeschool in Rotterdam, waar hij na het behalen van zijn doctoraal eerst lector en later hoogleraar en rector-magnificus werd. Ook werkte hij mee aan de opbouw van het nieuwe Centraal Planbureau.

In 1958 werd hij voor de VVD lid van de Eerste Kamer. Hij werd in 1963 voor het eerst minister van Financiën in het kabinet-Marijnen, dat twee jaar later viel over het omroepbeleid. Tussen 1967 en 1971 was hij opnieuw minister van Financiën in het kabinet De Jong. In september 1964 sloeg hij alarm over het overheidstekort door stijgende lonen en uitgaven voor sociale zekerheid, dat ‘het Gat van Witteveen’ ging heten. In zijn tweede periode voerde hij onder meer de btw in. Maar hij was een visionair die toen al wist dat een monetaire unie niet zou werken. Op 9 februari 1965 zei hij in de Tweede Kamer dat lidstaten met een gemeenschappelijke munt elkaar een blanco cheque gaven. ‘Eén valuta kan alleen het sluitstuk zijn van een volledige Europese integratie.’

In 1973 werd hij directeur van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), een van de meest prestigieuze functies in de financiële wereld, die nu door Christine Lagarde wordt vervuld. Een jaar later werd hij geconfronteerd met de enorme gevolgen van de oliecrisis, waardoor verschillende landen in grote problemen kwamen met de betalingsbalans. In 2013 noemde hij de bezuinigingen van het kabinet Rutte een ‘collectieve psychose’. Tot zijn dood bleef hij zich met veel zaken bemoeien. Veelvuldig ontving hij journalisten in zijn studiekamer in Wassenaar, waar hij ze trakteerde op zijn ongezouten meningen (‘Het kapitalisme is een groeimachine geworden die mensen meesleept in geld verdienen en consumeren’). Ook correspondeerde hij met bondskanselier Angela Merkel, EU-commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en de Franse president Emmanuel Macron. ‘Ik ben wel heel oud, maar nog steeds heel erg bezig’, zei hij vorig jaar in het AD.

Op 22 april sprak Fokke Obbema nog met Witteveen in de rubriek De zin van het leven. Daarin nam hij Obbema mee op reis door dimensies: ‘Pas na de dood krijg je inzicht in allerlei aspecten van je leven en hoe dat is verlopen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.