Nieuws

Oud-medewerkers schetsen angstcultuur bij Prometheus. ‘Hij schreeuwde: wat ben je nou voor debiel’

Onder leiding van Mai Spijkers, de bekendste boekenuitgever van Nederland, heerst er een verstikkende angstcultuur bij Prometheus. Dat stellen zestien oud-medewerkers in gesprekken met de Volkskrant.

Gijs Beukers en Esma Linnemann
In het witte pand aan de Herengracht  in Amsterdam is uitgeverij Prometheus gevestigd.  Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
In het witte pand aan de Herengracht in Amsterdam is uitgeverij Prometheus gevestigd.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Lisa (niet haar echte naam) weet zich haar eerste vergadering in het statige pand aan de Herengracht, ze is dan 26, nog precies te herinneren. ‘Ik was net mijn computer aan het opstarten toen er een stoet mensen voorbij kwam rennen, voornamelijk jonge vrouwen. Ze riepen dat ik mee moest komen, de trap op naar de zolder. Eenmaal boven zat daar het hele bedrijf, in doodse stilte. En toen kwam Mai de trap op geschreden. Vrijwel direct begon hij te schreeuwen tegen een redacteur die een boek niet op tijd af had. ‘Godverdomme, wat ben je nou voor een debiel.’ Tegen een ander: ‘Hoe heet je ook alweer. Ik hoef het ook niet te weten, want jij doet toch alles verkeerd.’’

Woede-uitbarstingen, pesterijen en intimidatie. De Volkskrant sprak de afgelopen weken twintig mensen die tussen 2010 en 2021 werkzaam waren bij Prometheus. Zestien van hen schetsen het beeld van een avontuurlijke maar intimiderende werksfeer, die werd gedicteerd door de baas: uitgever, eigenaar en oprichter Mai Spijkers. Vier oud-medewerkers die de Volkskrant sprak, nuanceren het beeld, wilden niet ingaan op vragen over een angstcultuur of ontkennen misstanden.

De meeste geïnterviewden kiezen na lang aarzelen voor anonimiteit. Zij werken nog in de kleine uitgeverswereld en zijn bang dat hun verhaal wordt gezien als rancuneus, en vrezen de toorn van Spijkers, wiens macht volgens hen verder strekt dan Prometheus.

Aanleiding voor deze gesprekken is een persoonlijk essay van een van hen, auteur Ronit Palache. Palache was tussen 2010 en 2019 hoofd publiciteit en rechtenmanager van Prometheus. In het essay beschuldigt Palache haar voormalige baas van grensoverschrijdend gedrag en machtsmisbruik. Zij beschrijft hoe ook zij, aan de top van de organisatie, vernederingen onderging en onderzoekt haar eigen rol als omstander en soms actieve bekrachtiger van een ongezonde werkcultuur.

De Volkskrant wilde nagaan of andere oud-werknemers haar ervaringen met Spijkers delen.

Keiharde baas

Prometheus is een van de winstgevendste uitgeverijen van Nederland, met grote namen als Connie Palmen en Tom Lanoye. De vertaling van de Fifty Shades-trilogie, in 2012 en 2013, leverde Spijkers naar eigen zeggen 8- of 9 miljoen euro op.

Spijkers heeft al langer de reputatie van een keiharde baas. Uit een profiel uit 2013 van Vrij Nederland: ‘Om futiliteiten kon hij zijn medewerkers uitschelden of dreigen met ontslag op staande voet (..) ‘Na afloop van een redactievergadering moesten de dames soms eerst naar het toilet om de sporen van een huilbui weg te werken.’

Tegenover die botte leidersstijl werd in profielen en interviews steeds zijn unieke talent gezet. ‘Als geen ander kan hij een boek verkopen, hij beslist snel en durft risico’s te nemen’, schrijft Vrij Nederland in hetzelfde artikel. ‘Hij heeft die wonderlijke mengeling van charme en hufterigheid’, stelt Marja Pruis in een profiel uit 2019 in De Groene Amsterdammer. ‘Het valt me op dat het vaak de losers zijn die op Mai afgeven’, zegt auteur bij Prometheus en vriend Özcan Akyol in een dubbelinterview met hem en Spijkers in de Volkskrant uit 2019. ‘Mensen die succesvol zijn, hebben onmetelijk veel bewondering voor wat hij heeft gepresteerd.’

Maar hoe is het om niet zijn auteur te zijn, maar zijn werknemer?

Keihard werken

De uitgeverij is met vijftien à twintig medewerkers betrekkelijk klein. De paar mensen in het managementteam werken er doorgaans al jaren. Daaromheen zit een schil van jonge medewerkers op vaak tijdelijke contracten die na een stage hun eerste baan bij Prometheus krijgen als bureauredacteur, acquirerend redacteur, productie- of publiciteitsmedewerker.

Ondanks de minimale bezetting geeft de uitgeverij soms wel tweehonderd boeken per jaar uit. Dat betekent: keihard werken, lange dagen maken. ‘Je moest altijd bereikbaar zijn, ook in het weekend’, vertelt een mannelijke oud-redacteur. ‘Dan had ik weer zeven gemiste oproepen van Mai, en kreeg ik een zenuwachtig gevoel in mijn buik. Hij kon heel kwaad worden als je niet opnam.’

Veel oud-medewerkers benadrukken dat er leuke en avontuurlijke kanten zaten aan werken bij Prometheus. Spijkers nam zijn jonge medewerkers overal mee naartoe, van de London Book Fair tot de Frankfurter Buchmesse. Redacteuren zonder werkervaring mochten wel dertig auteurs begeleiden. Na de harde leerschool aan de Herengracht wachtte voor velen een blinkend carrièreperspectief. Maar daarvoor moesten ze naar eigen zeggen wel eerst ontberingen doorstaan.

Zo was er het denigrerende taalgebruik van hun baas. ‘Het hoofd personeelszaken beschreef hij als ‘die dikke’, een oud-medewerker noemde hij in vergaderingen ‘dat kleine flikkertje’’, zegt Louise, die eerst bureauredactie deed en toen redacteur werd. ‘Tijdens een kerstdiner schepte hij op dat er geen dikke mensen werkten’, zegt Femke, een voormalig redacteur. ‘Behalve die daar’, vervolgde hij, wijzend naar een jongere vrouwelijke collega. ‘Maar zij heeft geen vast contract.’’

Volgens de oud-medewerkers maakte hij regelmatig seksistische opmerkingen. ‘Tijdens een redactievergadering zei hij over een vrouwelijke auteur dat die eens goed in haar reet moest worden geneukt’, zegt Femke. Jonge vrouwelijke auteurs noemde hij in vergaderingen steevast lekker wijf. Over oudere vrouwelijke auteurs was hij vaak neerbuigend. ‘Leg dat boek eens plat, ik hoef die ouwe bek niet te zien’, zou hij over een gerenommeerde schrijfster hebben gezegd.

‘Kun je dan niets?’

Vergaderingen verliepen volgens de geïnterviewden gespannen, collega’s moesten regelmatig huilen als Spijkers ze doorzaagde of tegen ze uitviel. Twee retorische vragen vielen regelmatig: ‘Kun je dan niets?’ en ‘Wat kun je wel?’

Medewerkers konden zonder aanwijsbare reden het mikpunt zijn. Zoals Lisa, die medio 2016 aan haar nicht appt:

‘En ja ik zit dus heel, heel erg met mijn baas. Mij noemt hij nu al een half jaar een ongeboren vrucht. ‘Als je alleen maar kan lullen, hou dan gewoon je grote bek dicht.’ ‘Wat doe je hier als je de hele dag alleen maar alles verneukt?’ ‘Ben je loops, ofzo.’’

Een volgend appje:

‘Ik had me voorgenomen om me er niets van aan te trekken, omdat hij erom bekendstaat. Maar het is bijna te erg dat ik er nu zieke stress van krijg. (Paniekgevoel, slecht slapen, bètablokkers nemen enzovoorts).’

‘Hij negeerde me ook’, zegt Lisa nu. ‘Als ik aan het woord was, vouwde hij een krant open en hield die voor zijn gezicht, daar moest ik dan tegen praten. En niemand die wat deed of zei wat. Dat is het verhaal van Prometheus.’

Hoog verloop

Waarom gingen ze niet weg? Dat deden veel jonge werknemers dan ook, het verloop is hoog. Solliciteren was daarbij soms lastig. Spijkers had overal connecties en was vaak direct op de hoogte van gesprekken met andere uitgevers. Bijkomend probleem: laatdunkende uitlatingen van de baas werden geïnternaliseerd. ‘Ik denk dat dit ook een reden was dat ik er bleef werken’, zegt oud-medewerker Bregje. ‘Door die opmerkingen ging ik enorm twijfelen aan mijzelf.’

Velen vertrokken vanwege de luimen van Spijkers, of omdat ze weg moesten. Hoewel sinds 2015 ook werknemers met een tijdelijk contract een opzegtermijn van een maand hebben, kan het bij Prometheus van de een op de andere dag afgelopen zijn. ‘Een collega werd rond 2018 apart genomen door een van de leidinggevenden, die hem vertelde dat die dag zijn laatste zou zijn’, zegt een oud-redacteur. ‘Zoiets voelt heel bedreigend.’

Wie voor een ander opkwam, moest ook weg, ondervond Nienke de la Rive Box, in 2010 receptionist en nu presentator van het tv-programma 3 op Reis. Zij kreeg na afloop van een kerstfeest ruzie met Spijkers. Aanleiding was dat Spijkers een 18-jarige receptioniste probeerde te versieren, waarna zij overstuur naar De la Rive Box ging.

De la Rive Box: ‘Ik ben toen ontstoken in een tirade, zei dat hij zijn werknemers mensonterend behandelde en dat hij normaal moest doen. Hij leek aangedaan, pakte zijn jas en ging naar huis. Maar toen ik de volgende dag op kantoor kwam, kon ik mijn spullen pakken. ‘Je snapt ook wel waarom je hier niet meer kunt werken’, zei de man van personeelszaken.’ (De Volkskrant sprak met de toen 18-jarige receptioniste, ze kan zich niet meer precies de woorden van Spijkers herinneren, wel dat ze het gedrag van haar toen 55-jarige baas ‘vies’ vond.)

Vaststellingsovereenkomst

Bregje werkte vele jaren later met een vast contract, toen ze te horen kreeg dat Spijkers wilde dat ze vertrok. ‘Ik had nog nooit een klacht gehad of een functioneringsgesprek gevoerd. Toen ik een week later met een tegenvoorstel kwam, werd mij gezegd dat dit meteen mijn laatste dag was. Diezelfde middag zag ik de sollicitanten op mijn baan al in de wachtruimte zitten.’ Ze tekende uiteindelijk een vaststellingsovereenkomst – een afspraak om met wederzijds goedvinden het contract te beëindigen. ‘Ik had de verhalen gehoord over hoe naar hij kon doen tegen mensen die wel bleven, die terugvochten. Ik durfde de strijd gewoon niet aan.’

Redacteur Femke kreeg in 2020 van Spijkers eveneens zonder waarschuwing te horen: ‘Ik zie je hier niet meer werken, maar ik kom ook niet van je af. Hoe lossen we dit op?’ Zijn voorstel: een lagere functie, tegen minder salaris. In een vriendinnengroep appt ze in die tijd:

‘Het is alsof iemand je hart uitrukt. Ik voel me de grootste loser.’

Een dag later:

‘Ik kreeg vandaag al even fijn te horen dat het allemaal ook ‘heel vervelend’ kan gaan als ik moeilijk doe.’

Ze verzette zich toch tegen een demotie, en werd vervolgens genegeerd en afgekapt tijdens vergaderingen. Femke raakte depressief, en tekende alsnog voor haar vertrek.

Door het tekenen van een vaststellingsovereenkomst, waarbij een werknemer vaak geld mee krijgt, is het beëindigen van een arbeidsrelatie juridisch gedekt, zegt Evert Verhulp, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Maar als ondergeschikte zit je in een kwetsbare positie. Als je niet tekent, kun je worden weggepest.’

Gordon Ramsay

Een op de vijf werkenden voelt zich weleens onveilig op de werkplek, blijkt uit een representatief onderzoek onder 2.500 Nederlanders dat is opgetekend in de Discriminatie Arbeidsmonitor 2022. Van een angstcultuur is sprake als de hiërarchie dusdanig sterk is dat collega’s zich niet over misstanden durven uit te spreken, stelt Aukje Nauta, organisatiepsycholoog en als bijzonder hoogleraar verbonden aan de Universiteit Leiden. Meedogenloze praktijken op de werkvloer zijn lang geromantiseerd, zegt zij. If you can’t stand the heat, get out of the kitchen, was het sentiment als het ging om de grillen van ondernemers als Apple-oprichter Steve Jobs en tv-kok Gordon Ramsay. Wie succesvol wilde zijn, moest af en toe een uitbrander van de baas doorstaan.

‘We zijn nu, mede door #MeToo, veel gevoeliger voor grensoverschrijdend gedrag van bovengeschikten, ook niet-seksueel’, zegt Nauta. ‘Voor leidinggevenden levert dit ook moeilijkheden op – zij begeven zich in grijs gebied. Een opmerking die de ene werknemer lachend incasseert, kan een ander kwetsen. Maar de voorbeelden die deze oud-medewerkers geven, behoren niet tot die categorie.’

In tegenstelling tot bijvoorbeeld politicus Nilüfer Gündogan en museumdirecteur Ralph Keuning, die na klachten over hun weinig empathische stijl van leidinggeven moesten vertrekken, is Spijkers baas van zijn eigen bedrijf. Nauta: ‘Maar of je nu bij de overheid werkt of bij je eigen bedrijf, je werkt met mensen met wie je rekening dient te houden.’

Sophie, een voormalige redacteur met een vast contract die in 2016 overspannen raakte, kreeg in de derde week van haar re-integratie zonder voorafgaand functioneringsgesprek te horen dat ze weg moest. ‘Hij vertelde mij dat hij mij ervoer als een last, dat ik niets van waarde had gepresteerd voor het bedrijf. Ik was met stomheid geslagen.’ Werkgevers zijn wettelijk verplicht werknemers bij hun herstel te begeleiden.

Op het auteursfeest, dat drie dagen later zou plaatsvinden, was Sophie ook niet langer welkom. ‘Hij sloot zijn betoog af met de woorden: dat is toch allemaal heel menselijk’, schrijft zij in een verslag aan haar advocaat, dat de Volkskrant inzag. ‘Ik heb toen geantwoord dat ik het niet menselijk, maar monsterlijk vind.’

Wie bij Prometheus een dag ziek was, kreeg vaak die dag een belletje met de vraag wanneer ze weer op kantoor zouden verschijnen. Op de burelen kwam een arts langs voor de griepprik – normaal een vaccin voor kwetsbare mensen. Medewerkers konden weigeren, maar als ze zich vervolgens ziek meldden, werden ze verwijtend aan hun keuze herinnerd.

Stressreactie

De angst zat soms in futiele dingen, zeggen de oud-werknemers. Zoals een stiekem neergezet koffiezetapparaat, op een gang waar de baas nooit kwam, omdat niemand durfde te klagen over de koffie. Tijdens bedrijfsuitjes lieten werknemers Spijkers bewust winnen bij spelletjes. ‘Anders was die dag vreselijk’, zegt Louise.

‘Voor zijn zestigste verjaardag mocht in eerste instantie slechts een deel van het bedrijf komen’, zegt Eva van Weenen, van 2013 tot 2016 bureauredacteur. ‘Maar op de dag zelf werden wij toch een voor een uitgenodigd. Sommigen renden naar de H&M om nog een jurkje te kopen. En iedereen is gegaan, want je kon zomaar uit de gratie vallen. Het leek echt een beetje op een sekte.’

Prometheus was óók een opwindende tijd vol kansen. En niet iedereen heeft alleen maar slechte ervaringen met Spijkers. ‘Hij had ook een menselijke kant’, vertelt een oud-redacteur. ‘Hij hielp me bijvoorbeeld bij de aankoop van mijn huis.’ ‘Bij Prometheus werd hard gewerkt, beslissingen werden snel genomen’, zegt de redacteur die tijdens haar re-integratie weg moest. ‘Die pit, en dat lef, dat mis ik weleens.’

Het pijnlijkst vinden de oud-medewerkers dat ze niet voor elkaar opkwamen. ‘Ik vraag me weleens af hoe het kan dat niemand ingreep’, zegt Van Weenen. ‘Maar we waren echt piepjong, het was vaak ook je eerste baan, je wist niet wat normaal was. Nu zou ik het echt niet meer pikken dat mijn baas drie jaar lang doet alsof hij mijn naam niet weet.’

Sommigen hielden nog lang last van hun ervaringen. Een half jaar nadat Lisa een nieuwe baan had gevonden, kreeg ze gordelroos. ‘Mijn huisarts noemde het een stressreactie, en toen dacht ik meteen weer aan Prometheus.’ Femke was langer dan een jaar depressief. ‘In mijn Prometheus-tijd staken mijn eetproblemen ook de kop op, en sliep ik de nacht voor een vergadering slecht. Ik had al aanleg voor depressie en anorexia, dus dit is echt niet alleen te wijten aan Prometheus. Maar die constante spanning triggerde me enorm.’

Bregje: ‘Ik weet dat ik goed ben in mijn werk, maar om vanuit het niets te horen dat je weg moet heeft een enorme impact. Ik heb me nog nooit zo vernederd gevoeld. Niemand zou zo aan de kant mogen worden gezet.’

De namen van Bregje, Louise, Lisa en Femke zijn gefingeerd, die van Nienke, Sophie en Eva zijn echt.

Reactie Mai Spijkers

‘Uiteraard zal het voor niemand, die mij kent, een verrassing zijn dat mijn leiderschapsstijl niet door iedereen positief ervaren wordt. Maai de haai, noemt Tom Lanoye mij.

‘Ik wil graag benadrukken dat ik altijd handel in het belang van Prometheus en zijn auteurs.

‘In een verdringingsmarkt in een competitieve wereld vallen spaanders waar gehakt wordt.

‘Ik ben er echter trots op dat wij door dit beleid een bloeiende uitgeverij hebben opgebouwd met een schitterende groep auteurs en een team geweldig gemotiveerde medewerkers.’

#Bangvoordebaas

Bazen die hun macht misbruiken om hun personeel onder de duim te houden moeten we niet accepteren, betoogt journalist Ronit Palache. Waarom doen we dat dan toch zo vaak? Op grond van eigen ervaringen bij haar voormalig werkgever analyseert ze in dit essay de machinaties van grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer. Inclusief haar eigen rol daarin.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden