NIEUWSCORONA IN DE GEVANGENIS

Oud-gevangenisdirecteur: ‘Coronamisstanden in gevangenissen, gedetineerden worden monddood gemaakt’

Minister Dekker zegt dat in Nederlandse gevangenissen de RIVM-coronamaatregelen worden nageleefd. Maar volgens vertegenwoordigers van gedetineerden is dit allesbehalve waar. Sterker, gedetineerden met klachten die naar de media willen stappen, worden ‘monddood’ gemaakt, stelt een oud-gevangenisdirecteur.

De penitentiaire inrichting in Zwolle. Volgens vertegenwoordigers van gedetineerden worden coronamaatregelen in gevangenissen niet nageleefd.Beeld ANP

Tim (niet zijn echte naam) is 23, was verslaafd, had een ‘rotleven’ aan de rafelrand van de samenleving met een jonggestorven moeder en zit in detentie in de gevangenis in Zwolle. Zijn terminaal zieke vader wilde hem bezoeken, maar dat mocht niet wegens de coronamaatregelen: alle gedetineerdenbezoek is verboden. Vorige week kwam het bericht: je vader gaat dood. Vanwege diezelfde coronamaatregelen mocht Tim geen afscheid nemen, hoewel hij verder helemaal geen familie heeft. Wel kwamen diezelfde dag bouwvakkers een systeemplafond in de Zwolse gevangenis vervangen. Voor hen gold het coronabezwaar niet.

‘Onbegrijpelijk’, zegt de vertrouwenspersoon van een medegedetineerde van Tim. ‘Dit is niet uit te leggen.’

Moeizaam komen klachten over de coronamaatregelen in de gevangenissen naar de krant. ‘Iedereen begrijpt dat familiebezoek nu niet mag’,  benadrukt de partner van een gedetineerde in Sittard. ‘Het ministerie van Justitie roept al sinds dat besluit, half maart, dat gedetineerden nu extra mogelijkheden hebben om met familie te skypen. Nou, dat is tot dusver maar één keer gelukt. Maar ik heb wel kinderen over wie ik met mijn man moet kunnen overleggen. En mijn kinderen willen hun vader graag zien. Dat kan dus al twee maanden niet.’

Bezoek van advocaten

De bezoekregeling voor advocaten is niet eensluidend. Advocaat Judith Serrarens werd afgelopen week toegelaten in de Sittardse gevangenis, maar was vanwege corona dinsdag niet welkom in de Groningse Van Mesdagkliniek. Terwijl justitie zich zelf niet aan de RIVM-maatregelen houdt, zegt Serrarens. ‘Ik hoor van cliënten in De Schie in Rotterdam en in PI Sittard veel klachten: de anderhalve meter afstand wordt niet nageleefd, medewerkers dragen geen gezichtsmaskers, zelfs medewerkers van de medische dienst niet. Gedetineerden in Sittard krijgen geen vloeibare zeep tot hun beschikking, hoewel die wel voor hun klaarstaat in het magazijn – daarover heb ik me bij de directie beklaagd. En bij het fouilleren dragen gevangenisbewaarders lang niet altijd handschoenen. Ik kan me niet voorstellen dat het in andere inrichtingen heel anders gaat.’

Een woordvoerder van Justitie wil niet op individuele gevallen reageren, maar ‘zal het signaal doorgeven’. In zijn algemeenheid wil zij slechts kwijt dat in de gevangenissen in Vught, Rotterdam, Sittard en op Schiphol in totaal veertien gevangenen besmet zijn geraakt met corona, van wie er drie op dit moment nog ziek zijn. 

De angst van gedetineerden en hun families voor verdere verspreiding van het virus is groot, zegt directeur Jaap Brandlicht van Bonjo, de vereniging die de belangen van gedetineerden behartigt. Zo blijkt dat een arts die de gedetineerden op Schiphol bezocht, zelf besmet was. Ook de besmetting in Sittard is volgens Brandlicht door een justitiemedewerker naar binnen gebracht. Een gedetineerde die de gevangenis in Vught op 30 maart mocht verlaten, bleek besmet en overleed de dag erna. ‘Mijn vriend zat bij hem op de afdeling’, zegt de partner van een medegedetineerde. ‘Hij heeft samen met die besmette man gelucht en gearbeid. Pas vier dagen later werd de afdeling op slot gedaan.’

Volgens deze vrouw deden leden van het arrestatieteam IBT (Interne Bijstands Team) afgelopen week een inval in de inrichting in Vught (doorgaans gebeurt dat bij het vermoeden van drugs of wapens, red.). ‘Ze kwamen binnen zonder gezichtsmaskers. Ze droegen wel handschoenen, maar gingen daarmee van het ene lichaam naar de ander z’n onderbroek. Niks anderhalve meter. Toen iemand daartegen bezwaar maakte, werd gezegd: dit kan op de makkelijke of op de moeilijke manier. Dat was gewoon een bedreiging.’

Niet in quarantaine

De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) laat weten dat personeel dat met besmette gedetineerden werkt, persoonlijke beschermingsmiddelen krijgt. Maar, zegt de vrouw van de gedetineerde in Vught: ‘Nadat was gebleken dat een van de gedetineerden aan corona is overleden, werd niemand van de afdeling waarop hij zat, getest.’

Volgens een Justitiewoordvoerder worden nieuwe gedetineerden eerst in quarantaine geplaatst, maar dat is volgens deze echtgenote niet waar: ‘Bij mijn partner is afgelopen week een nieuwe gedetineerde zonder enige vorm van quarantaine in de populatie geplaatst.’

Klachten over de coronamaatregelen resulteerden vorige week donderdag in een opstand in de Sittardse gevangenis. Gedetineerden weigerden tijdens het luchten naar binnen te gaan uit protest tegen het bezoek- en verlofverbod en de inperking van sport- en andere activiteiten. Eerder rebelleerden ook gedetineerden in de gevangenis in Lelystad tegen het coronaregime.

‘Sportactiviteiten zijn geschrapt, maar de gedetineerden moeten wel in groepen van twintig of meer samen werk verrichten, ook iemand met astma’, zegt de vriendin van een gevangene in de penitentiaire inrichting in Zwolle. ‘Personeel loopt gewoon in en uit, en gedetineerden worden in meermanscellen geplaatst.’

Beeld ANP

Tablets en enkelbanden

Om het gevaar van besmetting in de gesloten instellingen tegen te gaan, heeft het ministerie van Justitie op 14 maart alle bezoek verboden en alle verloven ingetrokken. Veel van de gedetineerden die in hun laatste detentiefase zitten, zijn met een enkelband naar huis gestuurd om het in- en uitlopen zo veel mogelijk te beperken. De Dienst Justitiële Inrichtingen heeft 850 tablets ter beschikking gesteld om met familie te skypen, maar erkent dat ‘iedere opstartfase aanloopproblemen bevat’.

Doordat justitie vorig jaar vier gevangenissen sloot, kampt het nu met een cellentekort. Het aantal meerpersoonscellen is sinds de corona-uitbraak teruggebracht van 28 naar 11,5 procent, zegt voorzitter Marcel Smit van Juvox, de ondernemingsraad van justitiepersoneel. ‘Dat zou natuurlijk nul procent moeten zijn, maar je kunt geen ijzer met handen breken.’

Dit betekent dat 898 van de 8.058 gedetineerden in Nederland een cel delen. ‘Plaatsing in een meerpersoonscel gebeurt alleen wanneer gedetineerden geen klachten vertonen, en zij worden goed in de gaten gehouden’, stelt een DJI-woordvoerder. Maar een gevangene in Arnhem die tegen zijn plaatsing in een meermanscel protest aantekende uit angst voor coronabesmetting, kreeg afgelopen week van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) gelijk. Hij is inmiddels overgeplaatst. Te verwachten is dat er veel meer gedetineerden bezwaar zullen aantekenen, zegt advocaat Serrarens.

‘Anderhalve meter kan niet’

Volgens gepensioneerd oud-directeur Frans Douw van de gevangenis in Heerhugowaard, spreekt minister Sander Dekker voor Rechtsbescherming niet de waarheid als die op televisie zegt dat gevangenispersoneel de RIVM-maatregelen volgt. ‘Anderhalve meter afstand is in een gevangeniscomplex, met fouilleringen, teamkamertjes, meermanscellen, werkzalen en smalle gangetjes naar de luchtplaats helemaal niet mogelijk.’

Volgens Douw, die als oprichter van de Stichting Herstel en Terugkeer nog vrijwel dagelijks contact met gevangenen en hun familie heeft, worden gedetineerden monddood gemaakt. Verzoeken om met de media te praten – een recht van gedetineerden, mits ze de regels in de Penitentiaire beginselenwet naleven – worden ‘stelselmatig tegengewerkt’. Douw: ‘Zij moeten toestemming vragen aan de directeur, die neemt contact op met communicatie in Den Haag, dat duurt opzettelijk heel lang en vervolgens zegt de directeur: laat het medium maar contact met mij opnemen.’ Dat medium moet volgens Douw vervolgens een contract met allerlei voorwaarden tekenen, ‘waardoor de gedetineerde er feitelijk niks meer over te zeggen heeft’.

Isoleercel

Advocaat Serrarens, Bonjo-voorzitter Jaap Brandlicht en de partners van gedetineerden met wie de Volkskrant sprak, bevestigen dit beeld met meerdere voorbeelden. ‘De gevangenis heeft eigen wetten’, zegt de partner van een langdurig ingeslotene. ‘Als ze weten dat ik met jou praat, krijgt mijn man straf in de vorm van de isoleercel, of het afnemen van verworven privileges.’  Ook de Volkskrant heeft ervaren dat het onmogelijk werd gemaakt een gevangene te spreken.  Serrarens heeft hierover al meerdere klachtprocedures aangespannen en gewonnen.

De angst voor het coronavirus is groot omdat gedetineerden in een gesloten inrichting als ratten in de val zitten, maar daar mogen ze niet over praten, zegt oud-gevangenisdirecteur Douw. ‘Dit gebrek aan transparantie klopt rechtsstatelijk van geen kant, dit is niet integer. Justitie spreekt van slechts veertien besmettingen, maar dat is voor niemand te controleren. Ook voor de Tweede Kamer niet.’

De partner van een gedetineerde zegt dat sommige gevangenen die zich niet lekker voelen dit niet durven te melden, uit angst dat van de groep worden geïsoleerd, ‘wat erg heftig is als je ook al geen bezoek mag ontvangen'. 

Volgens Frans Douw wreekt zich in deze crisis de tijdgeest, ‘met een regering en parlement die voornamelijk slachtoffergericht zijn en weinig voor daders willen doen. Maar onze medemensen in gevangenissen hebben ook rechten.’

Hoe gaat het er elders in de wereld aan toe in de gevangenis?

India: 22 duizend gevangenen vrijgelaten

Met massale vrijlatingen en lockdowns proberen overbevolkte Indiase gevangenissen de dreiging van het coronavirus te pareren. Volgens mensenrechtenorganisaties zijn al meer dan 22 duizend gevangenen voorwaardelijk vrijgelaten. De rest van de gedetineerden mag geen familiebezoek meer ontvangen.

Het Indiase hooggerechtshof vroeg deelstaten tot voorwaardelijke vrijlating over te gaan omdat de vereiste sociale afstand in gevangenissen niet in acht kan worden genomen. Bovendien zijn de medische zorg en hygiënische omstandigheden er slecht. De noodmaatregel betreft gevangenen met straffen tot 7 jaar of gevangenen die nog in afwachting zijn van hun proces.

India telt ruim 1.300 strafinrichtingen met 450 duizend gedetineerden, van wie bijna 70 procent nog geen proces heeft gehad. Gevangenissen zitten gemiddeld 18 procent boven hun capaciteit, maar in de hoofdstad New Delhi en de deelstaat Uttar Pradesh is dat wel 50 procent. Hier komen nog dagelijks mensen bij die zijn opgepakt vanwege overtreding van de strenge Indiase lockdown.

Het is intussen de vraag of de noodmaatregelen helpen. Door de vrijlatingen is de gevangenispopulatie hooguit met 5 procent afgenomen, dus virusuitbraken blijven mogelijk. In een gevangenis in Mumbai bleken onlangs 77 van de 2.600 gevangenen besmet, alsmede 26 gevangenismedewerkers. In sommige gevangenissen is al oproer uitgebroken vanwege het bezoekverbod.

Ben van Raaij

Verenigde Staten: zeker 300 gedetineerden overleden

Ongeveer eenderde van de honderd grootste coronahotspots in de Verenigde Staten zijn gevangenissen. Tot dusver zijn er volgens The Marshall Project, een stichting die cijfers en verhalen uit gevangenissen verzamelt, ruim 300 gevangenen en 22 bewakers aan covid-19 gestorven. Vreemd is dat niet: Amerikaanse gevangenen leven dicht op elkaar, simpele zaken als zeep zijn schaars, en voor quarantaine is nauwelijks plek. In sommige gevangenissen, onder meer in Arkansas, moesten gedetineerden blijven werken, ook al waren ze positief getest op het virus.

Extra wrang is dat een half miljoen van de ongeveer twee miljoen gevangenen in de Verenigde Staten niet zijn veroordeeld. Wie geen borg kan betalen, zelfs voor kleine verdenkingen als een diefstal, overlast of drugsbezit, wordt naar de plaatselijke gevangenis gestuurd en kan daar soms maanden ongestraft zitten – veel verdachten blijven zo lang als het maximale voorarrest voor het vergrijp toestaat, waarna ze een schikking aanvaarden om niet nog langer te hoeven zitten in afwachting van een rechtszaak.

Diverse steden en staten hebben sinds het begin van de crisis veel van deze gevangenen vrijgelaten. In New York, Detroit en Los Angeles is zo’n 30 procent van de gedetineerden naar huis gestuurd. Ook federale gevangenen in risicogroepen met een niet-gewelddadig verleden zijn vrijgelaten.

Michael Persson

Venezuela: opstand vanwege voedseltekort

Het Wereldvoedselprogramma van de VN constateerde eind februari dat een op de drie Venezolanen niet genoeg te eten heeft. De coronacrisis moest toen nog beginnen. Een andere afdeling van de VN, die voor mensenrechten, beschreef in 2018 de gevangenissen in Venezuela als ‘meer dan monsterlijk’. De omstandigheden: ‘Overbevolkt, vol ratten en insecten, vaak geen toegang tot daglicht, amper eten en water.’

Zo was het ook in Los Llanos op 1 mei, een gevangenis in Guanare met plek voor 750 mensen, maar volgens het Venezolaanse Observatorium voor Gevangenissen (OVP) gevuld met 2.500 gedetineerden. Persbureau Reuters citeerde uit een voicemailbericht van een gevangene. ‘We leven tussen stront en afval’, stuurde de 26-jarige Miguel Calderon aan zijn vader, drie weken voordat hij werd doodgeschoten.

Venezolaanse gevangenen overleven veelal dankzij eten dat zij krijgen van familie. Eind maart werd bezoek in Los Llanos verboden vanwege covid-19. De nieuwe regeling luidde: familie kon voedsel afgeven aan de cipiers die het zouden doorgeven aan de gedetineerden. Maar het eten kwam niet verder dan het gevangenispersoneel, stelt het OVP.

Op 1 mei verzamelden de gevangenen zich bij de ingang en eisten verandering, meldt Reuters op basis van getuigen. Sommigen probeerden te ontsnappen. Soldaten die buiten de wacht hielden, kwamen de cipiers te hulp en openden het vuur. 47 gevangen kwamen om. 

Joost de Vries

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden