INTERVIEW

Oud-directeur NIOD: 'Luchtsteun voor Srebrenica was een illusie'

'In VN-kringen bestond enorme terughoudendheid tegen inzet luchtwapens'

Nederland had kunnen weten dat de VS, Frankrijk en Groot-Brittannië geen luchtsteun aan Dutchbat zouden geven, vindt Hans Blom.

Potocari, 13 juli 1995. Duchtbatters worden omringd door Bosnische Moslims die zijn gevlucht voor de Bosnische Serviërs. Beeld AP

Het was een illusie dat Nederland en Dutchbat in Srebrenica op luchtsteun konden rekenen toen de Bosnische Serviërs de Moslimenclave onder de voet liepen. 'In VN-kringen, waarin Fransen en Britten domineerden, bestond een enorme terughoudendheid tegen de inzet van het luchtwapen. Om het zacht te zeggen.'

Oud-directeur Hans Blom (72) van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie reageert op de presentatie van nieuwe documenten, deze week, door het tv-programma Argos en voormalig minister van Defensie Joris Voorhoeve.

Eind mei 1995 besloten de presidenten van de VS en Frankrijk, Clinton en Chirac, en de Britse premier Major voorlopig geen zogenoemde Airs Strikes (massale bombardementen over een breed front) uit te voeren. Close Air Support (gerichte luchtsteun aan specifieke militaire acties op de grond) bleef wel mogelijk.

Nederland, een belangrijke troepenleverancier van de VN-vredesmacht Unprofor, werd niet ingelicht. Voorhoeve zei in de Volkskrant 'geschokt' te zijn.

'We wisten allemaal waar Mladic toe in staat was'

'Er is van alles gedaan om het grote falen rond Srebrenica te verdoezelen', zegt Frank Westerman, schrijver van het boek 'De slag om Srebrenica'. Lees hier het interview.

Hans Blom. Beeld Martijn Beekman

Was die reactie van Voorhoeve terecht? Of is hij naïef?

'Je kan zeggen dat het fatsoenlijker zou zijn geweest om hem van deze afspraak wel op de hoogte te stellen. Maar de hele Unprofor-missie was doordrenkt van terughoudendheid om het luchtwapen te gebruiken. Natuurlijk wisten Nederlandse officieren dat ook, die zaten ook overal in die VN-bevelslijn en hadden contacten. De toezegging over luchtsteun van VN-chef Boutros Ghali is in 1994 met enorm veel moeite tot stand gekomen. Niemand wilde naar Srebrenica, geen enkel land.

'Omdat Nederland zich in een positie had gemanoeuvreerd waarin ze eigenlijk geen nee meer kon zeggen, zijn ze weer over die luchtsteun begonnen. En dat moesten ze echt uit Boutros Ghali wringen. Dan kan je toch bedenken dat die toezegging misschien niet zo stevig is?

'In mei 1995 kreeg je daar nog die gijzelingen door de Serviërs van westerse militairen bij. Hoge VN-functionarissen bepleitten in de Veiligheidsraad de enclaves op te geven omdat de bestaande situatie hard optreden onmogelijk maakte. Het was duidelijk dat er allerlei remmen op luchtsteun zaten. Dus het is toch een zwakke analyse. Of je dan meteen van naïviteit moet spreken...'

Een hulpverlener van de VN geeft brood aan Bosnische moslims, die gevlucht zijn uit Srebrenica in een vluchtelingenkamp in Tuzla op 16 juli 1995. Beeld EPA

Dus het valt wel mee met dat 'verraad' van Dutchbat?

'Natuurlijk mocht je als het echt nodig was wel hopen op Close Air Support, en dat is dan een deceptie, maar verraad is wel een heel groot woord.'

Een rapport van Amerikaanse inlichtingendiensten, dat ook vrij kwam, suggereert begin juni dat een aanval op de enclaves mogelijk is. Hoe ziet u dat?

'Het was algemeen bekend dat de Bosnische Serviërs van de enclaves af wilden. Maar er was absoluut geen specifieke voorkennis over de vraag waar, wanneer en hoe de troepen van Mladic zouden toeslaan. Noch dat ze Srebrenica geheel in handen wilden hebben. Ze gingen op 6 juli aan de slag met als oogmerk de zuidelijk punt van de enclave te veroveren om de corridor tussen Srebrenica en Zepa te verbreden en stuitten tot hun verrassing niet op weerstand. Dutchbat had geen mandaat om het vechten. Eenheden van het Bosnische leger waren in deplorabele conditie.

'Mladic besloot: we gaan voor de hele enclave. Toen een groot deel van de mannelijke bevolking, in het bijzonder de militairen, vervolgens vluchtte, is hij in woede ontstoken. De jacht op Moslimmannen en -jongens kostte minstens 7.000 van hen het leven. Niemand had een bloedbad op die schaal voor mogelijk gehouden.'

Ratko Mladic in 1995. Beeld AFP

Oud-Volkskrantverslaggever Frank Westerman die destijds in Bosnië was, noemde deze week uw rapport 'stukgekookte soep' zonder afwegingen.

'Dat heeft me gekwetst. En het is echt onjuist. Het zit stikvol afwegingen. Je vraagt je af of hij het rapport en met name de concluderende epiloog wel echt goed gelezen heeft. Het onderzoek laat zien hoe gecompliceerd dat soort situaties in de werkelijkheid zijn en zo hoort het.'

Komt er ooit een antwoord op de vraag of het voorkomen had kunnen worden? Voorhoeves antwoord is een 'ja mits'. Wat denkt u?

'Nee. Dat soort antwoorden kun je niet geven. De oneliner die in dit verband vaak wordt gebruikt is: ' Het verleden is onomkeerbaar, maar het was niet onvermijdelijk'. En daaruit kun je afleiden dat het heel erg lastig is als je gaat argumenteren 'wat er zou zijn gebeurd als...', want dat is pure speculatie. Maar wat je wel kunt doen, is de cruciale momenten aanwijzen waarop het heel anders had kunnen gaan.'

Tegenwoordig neemt Nederland, zoals naar Mali, zijn eigen gevechtshelikopters mee.

'Zeker, al kun je bij al die missies afvragen: wat draagt het nou bij? Uruzgan is toch weer in handen van de Taliban. Onlangs stond er in uw krant een column van David Brooks, die zich afvroeg 'wat hebben we van Irak geleerd'. Het kwam erop neer dat hij zei dat je nog bescheidener moet zijn. Daar ben ik het helemaal mee eens.

'Ik ben door alle ervaringen met interventies vooral erg sceptisch over wat de VN vermag. Maar dat betekent niet dat je nooit iets zou moeten doen. Dat gaat wel heel erg ver. En dat betekent dat je naast de optimale condities je misschien vooral met die onvolkomenheid van elke operatie moet verstaan: hoe doe je dat, doormodderen?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.