'Ossi'-Merkel mist nodige culturele lef

CDU-kandidaat Angela Merkel durft financieel te hervormen maar cultureel niet, terwijl het verdeelde Duitsland dat hard nodig heeft, betoogt Anthonya Visser....

In de toch al niet bijzonder opwindende Duitse verkiezingsstrijd istenminste een belangrijk thema taboe gebleken: de verschillen tussen Oost-en West-Duitsland. Dit is van belang voor de binnenlandse en buitenlandsepolitieke koers van de Bondsrepubliek voor de middellange termijn.

Begin augustus maakte Edmund Stoiber, de leider van de CSU, de Beiersezusterpartij van de CDU, een strategische fout. Hij haalde publiekelijk uitnaar de Oost-Duitsers door te verkondigen dat het uit den boze was dat'uiteindelijk de gefrustreerden [in het oosten] over het lot van Duitslandbeslissen'. De reacties van de beide kanselierskandidaten op deze faux pasliepen niet erg uiteen: zowel Schröder als Merkel riep op tot eenheid.Vooral van Merkel was dat een gemiste kans in de verkiezingscampagne.

Stoibers uitspraak was mede ingegeven door zijn eigen frustratie overhet feit dat hij de vorige verkiezingen in 2002 op het laatste moment vanSchröder heeft verloren. Voor dit verlies maakte hij zo impliciet hetOost-Duitse electoraat verantwoordelijk. Het was zeer zeker geen slimmemanier om de tegenstellingen tussen het oosten en het westen van Duitslandte thematiseren. Dat die tegenstellingen in de verkiezingscampagne van debeide grote partijen echter überhaupt geen rol speelden, is ongetwijfeldeen van de oorzaken voor het oprukken van de lijstverbinding tussen PDS enWASG (het 'verkiezingsalternatief voor sociale rechtvaardigheid'), samenDie Linke. PDS. Zij staan in de peilingen al een poosje op 8 procent. Debeide leiders, Gregor Gysi en Oskar Lafontaine, zijn de linkse demagogenvan respectievelijk het oosten en het westen. Zij hebben de onvrede wetente kanaliseren die er bestaat met de maatregelen van deze regering in desociale zekerheid. Hun grootste aanhang hebben ze momenteel inMecklenburg-Vorpommern, Sachsen en Thüringen (steeds 28 procent) -Oost-Duitse bondslanden met een hoge werkeloosheid (die is daar met 18,2procent twee keer zo hoog als in het westen met 9,6 procent).

Die werkloosheid is ongetwijfeld het meest in het oog springendeverschil tussen Oost- en West-Duitsland. Toch is het niet het enige dat eenrol speelt bij de frustraties die leven onder de Oost-Duitse bevolking. Erzou rekening mee gehouden moeten worden dat Oost-Duitsland in bepaaldeopzichten een culturele minderheid is.

Culturele minderheden zijn anders gesocialiseerd, hebben andere boekengelezen, andere films gezien. Ze hebben naar andere (pop)muziek geluisterden andere sigarettenmerken gerookt. Hun schoolcurriculum zag er anders uiten ze gingen (noodgedwongen) op vakantie naar andere landen. Geld had eenandere maatschappelijke waarde en lidmaatschap van een politieke partijeveneens. Nu zou je kunnen zeggen dat dat voor de generatie die nu 18 jaaris al niet meer geldt. Maar dat is maar ten dele waar. We weten dat hetcirca veertig tot tachtig jaar duurt voordat herinneringen niet meer doorlevende personen aan volgende generaties worden doorgegeven.

Niet alleen in de verkiezingsstrijd, ook in de landelijke media spelenOost-Duitsers slechts een ondergeschikte rol. Dat betekent dat zij huneigen leven vooral door de ogen van West-Duitsers gerepresenteerd zien. Datverandert ook niet door humoristische films als de ook in Nederland veelbekeken film Good bye, Lenin. Anders dan toeschouwers uit het westendenken, gaat die film helemaal niet over de DDR of het Oost-Duitseverleden. De West-Duitse regisseur heeft een verhaal gemaakt dat de fictieis van een herinnering aan een DDR, die zo echter nooit heeft bestaan. Datis volstrekt legitiem maar schrijnend is wel dat goede Oost-Duitse films,zoals Netto, die wel over Oost-Duitsland gaan het grote publiek (ook inDuitsland) nooit bereiken.

Veel Oost-Duitsers hebben de indruk (of die nu terecht is of niet) dater over hen, niet door hen beslist wordt. Extreme verkiezingsuitslagenleveren daarentegen wel aandacht op. Het is dan ook niet voor niets dat deextreemrechtse partij NPD in de Oost-Duitse deelstaat Sachsen bij delaatste verkiezingen voor de landdag 12 van de 124 zetels behaalde (9,2procent van de stemmen). Veel van deze gefrustreerde kiezers op rechtszullen bij de komende verkiezingen uit protest Die Linke. PDS kiezen. Dezekiezers lijken voor CDU en SPD langdurig verloren.

Voor culturele minderheden moet je politiek beleid maken. Meer en anderbeleid dan alleen maatregelen om de infrastructuur te verbeteren en dewerkloosheid tegen te gaan. Het is ook belangrijk dat de bevolking in hetoosten meer te zeggen krijgt in het publieke debat. Dat betekentbijvoorbeeld presentatoren op de nationale televisie die ervoor uitkomendat ze uit het oosten komen - ook in programma's die niet speciaal over hetoosten gaan. Er moeten veel meer herkenbaar Oost-Duitse verslaggevers bijnationale kranten komen et cetera. Voordat je beleid kunt maken, moet jeechter eerst de problemen benoemen en analyseren.

Angela Merkel, afkomstig uit het oosten en daar tijdens en na de valvan de Muur aan een politieke carrière begonnen, zou de politica bijuitstek zijn geweest om aan de sociaal-politieke verschillen tussen oosten west op een vruchtbare manier aandacht te besteden. Zij had in een vroegstadium van haar verkiezingscampagne de moed gehad moeten hebben om tezeggen: ik kom uit Oost-Duitsland, ken de problemen daar goed en hebpolitiek carrière gemaakt in een West-Duitse partij. Ik ben niet beheptmet de erfenis van de studentenbeweging die in het westen van Duitsland nogaltijd zo'n grote rol speelt. Als ik tot bondskanselier word verkozen,leidt dat tot politieke vernieuwing in heel Duitsland. Maar zo veel moedzij toont met haar voorstellen voor omstreden financiële maatregelen, zoweinig doet zij dat bij het benoemen van de culturele verschillen tussenoost en west. Ze heeft Oost-Duitsland verloochend omdat zij bang was in hetwesten stemmen te verliezen.

Dat gebrek aan moed in het benoemen van en rekening houden metculturele verschillen zou ook best eens een rol kunnen spelen in hetbuitenlands beleid van een eventuele regering-Merkel. Dat is al geblekenuit haar volgzame opstelling tegenover de Verenigde Staten. Daarin was erweinig van te merken dat veel Duitsers, mede op grond van hun eigenoorlogsverleden, anders over oorlogen denken dan Bush.

Dit alles biedt weinig vertrouwen dat Merkel in Europa opeens wel oogzou hebben voor de politiek altijd zo relevante culturele verschillentussen de lidstaten, met mogelijk uiterst vervelende gevolgen voor deverdere integratie van Oost-Europa.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden