'Orkest leed onder vertrek Joodse gevers'

Met nieuw historisch onderzoek probeert de Wiener Philharmoniker, komende dinsdag in het Concertgebouw, in het reine te komen met zijn naziverleden. 'We kregen alle medewerking.'

De Wiener Philharmoniker maakt rigoureus schoon schip met zijn naziverleden. Onlangs besloot het Oostenrijkse symfonieorkest zes nazimisdadigers postuum hun onderscheidingen af te nemen. Onder hen is Arthur Seyss-Inquart (1892-1946), Hitlers rijkscommissaris voor Nederland, die na de oorlog ter dood werd veroordeeld. Hem werd de eretitel ontnomen die hij in de nazitijd ontving van het toen al wereldberoemde orkest, dat aanstaande dinsdag optreedt in het Amsterdamse Concertgebouw. De ingreep vloeide voort uit een aantal omvangrijke wetenschappelijke onderzoeken naar het nationaal-socialistisch verleden van het orkest, in het kader van de Vergangenheitsbewältigung, het omgaan met het verleden.


Hierbij kwam onder meer aan het licht dat het orkest nauw samenwerkte met nazipropagandaminister Joseph Goebbels. Bedroeg het aantal NSDAP-leden onder musici in 1938 20 procent, in 1942 was de helft van de musici lid van de nazipartij. Oliver Rathkolb, hoogleraar hedendaagse geschiedenis aan de Universiteit van Wenen, begon in 2011 met twee collega's aan het recentste onderzoek.


Het orkest de Berliner Philharmoniker kwam in 2007 naar buiten met een onderzoek over zijn naziverleden. Waarom duurde het zo lang voordat ook deze periode van de Wiener Philharmoniker tegen het licht werd gehouden?

'Het onderzoek verloopt in fasen. In de jaren negentig lag de prioriteit bij het in kaart brengen van daders en slachtoffers. Welke orkestleden waren NSDAP-lid, welke musici zijn vervolgd, gevlucht of gedood? In 1938 werden alle Joodse orkestleden ontslagen. Dirigent Wilhelm Furtwängler wist eerst het ontslag van orkestleden die werden aangeduid als half-Joden of die een Joodse partner hadden, te voorkomen. Later kwamen vijf Joodse orkestleden om in concentratiekampen, twee anderen in Wenen als gevolg van de Jodenvervolging en negen musici gingen in ballingschap.


'In de huidige fase kwam er ruimte om de geschiedenis van het orkest in een breder verband te onderzoeken. Met nieuw vrijgekomen documenten konden we onder meer de biografieën van de slachtoffers samenstellen. Alle resultaten zijn gepubliceerd op de website van het orkest. Als onderzoekers hadden we die voorwaarde gesteld: volledige publicatie zonder tussenkomst van het orkest. We kregen alle medewerking.'


Waarom kreeg nazipoliticus Seyss-Inquart eigenlijk een onderscheiding van een orkest?

' Omdat hij zich had ingezet om de eigenheid van het orkest te bewaren. Na de Anschluss in 1938, de annexatie van Oostenrijk door Duitsland, werd Seyss-Inquart rijksstadhouder van Oostenrijk. Die functie behield hij totdat hij in 1940 rijkscommissaris werd van Nederland. Seyss-Inquart was Oostenrijker van geboorte. Achter de schermen woedde in die tijd een felle machtsstrijd tussen Duitse en Oostenrijkse nazi's. De Duitse nazi's wilden eind jaren dertig de formele structuur van het orkest veranderen. Die bestond uit de Weense Staatsopera - een staatsorkest zoals de naam al zegt - en de Vereniging van de Wiener Philharmoniker, een onafhankelijk instituut. Die onafhankelijke vereniging wilde men op papier laten opgaan in het staatsorkest. Veel orkestleden waren hiertegen omdat ze vreesden dat het orkest zijn Oostenrijkse karakter zou verliezen. Seyss-Inquart hielp het orkest de bestaande structuur te behouden.'


Is bij het onderzoek samengewerkt met nabestaanden van Joodse orkestleden?

'Mijn collega Bernadette Mayrhofer heeft de biografieën gemaakt van de Joodse slachtoffers. Ze heeft uitvoerige gesprekken gehad met nabestaanden van vervolgde of omgekomen orkestleden. En dat niet alleen. In oktober zijn nabestaanden uitgenodigd in Wenen. Er zijn concerten geweest en er is een plaquette onthuld. Er waren onder anderen kinderen en kleinkinderen van slachtoffers. Dat was een emotionele maar mooie gebeurtenis.'


Wat was uw belangrijkste historische vondst?

'Tijdens mijn recentste onderzoek vond ik een boek met informatie over het vaste publiek van de Wiener Philharmoniker in de jaren dertig. Het orkest had in die tijd een goed systeem van donateurs, maar in 1938, 1939 ontstonden financiële problemen. Veel donateurs hadden een Joodse achtergrond en hebben in die jaren het land verlaten. De overheid moest bijspringen om het orkest op de been te houden. We hebben honderden namen gevonden in diverse bronnen. We willen achterhalen wat er is gebeurd met dit Joodse publiek. In februari en maart zijn er enkele symposia in de Verenigde Staten over het orkest in de nazitijd. Daarna willen we ook gaan kijken naar het gedrag van de musici tijdens de Eerste Wereldoorlog.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden