Orkaan valt uiteen in vlinders

'Het is een van die nachten waarop de lucht even zacht is als de buik van een kat. Je buigt je voorover en je legt de vingertoppen op die woorden....

Piet Gerbrandy

Boven aan de bladzijden van Memoires staat een doorlopende koptekst van telkens één regel, die op het eerste gezicht niets met de roman te maken heeft: 'we werden die nacht wakker zoals we dat altijd hadden gedaan . . . wat ons ertoe bracht die kleren aan te trekken de sleutel in het slot te laten zitten toen we de straat op gingen . . . misschien de gedachte aan een andere kamer waarin iemand op datzelfde ogenblik kleren kon aantrekken . . . dat de een een onbekende kamer zou binnengaan en daar rustig voor het bed plaatsnam . . .' Zonder de deur uit te gaan, betreedt iemand een andere kamer, waar hij de plaats inneemt van een ander die op zijn beurt de zojuist in gedachten verlaten kamer binnengaat. De erotische escapades die daarna beschreven worden, berusten geheel op fantasie.

De koptekst van Memoires blijkt - met enkele wijzigingen - het openingsgedicht te zijn van Alaska, Verhelsts eerste bundel sinds zes jaar. De boeken vormen een intrigerend tweeluik. Kent de roman een min of meer conventionele verhaallijn, de gedichten vormen een daaraan parallelle wereld waarin de grenzen tussen werkelijkheid en verbeelding geheel zijn opgeheven. Verhelst gaat daarin zeer ver. Je stapt een wachtkamer binnen, waar je een vrouw ziet zitten die onmiddellijk de wildste fantasieën in je oproept, terwijl ze in feite een plasmascherm bekijkt. Maar op dat scherm is een pornografische scène te zien, waarin jij die vrouw bevredigt. Nadat ze virtueel is klaargekomen, ziet ze je in de deuropening staan - maar inmiddels is het niet meer duidelijk of we ons nog in de wachtkamer bevinden, of op het scherm. In een ander gedicht probeert iemand achter een computer verbeten 'om jou door het glas heen aan te raken',

Terwijl je weet dat achter het scherm

Altijd een ander scherm zit

Waarachter een ander scherm

Waarachter een ander scherm

Waarop jij op de rand van je bed

Dun zit te kijken naar het scherm

Waarop iemand vergeefs probeert zijn handen door het glas heen te duwen.

De werkelijkheid is een illusie, kortom, en contact bestaat niet. Het is niet de vlinder in een Chinees gebergte die een orkaan veroorzaakt, maar de orkaan zelf 'die uiteenvalt in vlinders/ die uiteenvallen in vlokken/ op zoek naar het oog/ van de orkaan/ die er niet is'. Dit is de slotsom: 'De ontbrekende pit/ in de ontbrekende vrucht/ aan de ontbrekende boom/ geworteld in het ontbrekende land.' Op menige bladzijde valt dan ook te lezen dat alles wat we doen zinloos is. Het bestaan heeft geen kern.

Aan het slot van de bundel treffen we enkele teksten aan waarin Verhelst consequent alle woorden die naar een 'ik' verwijzen, heeft doorgestreept. En het laatste gedicht begint zo:

er gebeurt niets

alsof het eindelijk achter de rug is

terwijl er geen sprake meer is van een rug

Alaska is een conceptuele bundel, wat niet wil zeggen dat het ook een goede bundel is. Weliswaar komen er enkele heftige passages in voor, verwijst Verhelst naar mythische figuren als Odysseus en Philoktetes en neemt hij ons mee naar gebieden waar de alaska leeft (een katachtige die fungeert als negatief van de luipaard uit de roman), maar het overgrote deel van de bundel is te afstandelijk en te vormloos om de aandacht vast te houden. Fonkelende beelden zoals ze in Verhelsts romans van iedere pagina spatten, zijn zeldzaam. Als ze er staan, zijn ze echter meteen goed raak: 'een oog/ dat levenslang onbeweeglijk had willen kijken/ in iets fataals als het wild vertakkende vlees van de bliksem'. Of: 'een blos/ van iemand die zich in een mond vol kersen verliest'.

Om het rituele, zelfs mystieke karakter van deze poëzie te benadrukken heeft Verhelst enkele fragmenten in dubieus Latijn vertaald, terwijl ook de titels van vier afdelingen naar de christelijke traditie verwijzen. Daar is niets tegen, maar Verhelst heeft zulke trucs niet nodig om een groot schrijver te zijn.

Liever lees ik dit: 'Als ik mijn oor op het gras leg, hoor ik longen. In en uit. Af en toe pluk ik een geur uit de lucht en leg die als een vrucht onder mijn tong te smelten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden