Analyse

Orbán rookt verzetshaarden uit met omstreden wetten

Het Hongaarse parlement stemt vandaag over een wet die het internationale universiteiten moeilijk maakt. Alles onder het motto 'Laten we Brussel stoppen'.

Protesten tegen de nieuwe onderwijswet van Orbán. Beeld epa

Over ongeveer een jaar gaat Hongarije naar de stembus om een parlement te kiezen, en het heeft er alle schijn van dat premier Orbán nu al is begonnen met zijn campagne. Zowel de Central European University (CEU) als de binnenlandse ngo's (niet-gouvernementele organisaties) krijgen te maken met wetgeving die hun werk moeilijker, zo niet volledig onmogelijk maakt. Daarmee hoopt Orbán af te rekenen met twee haarden van verzet tegen zijn omstreden beleid.

Protest

Als eerste is de CEU aan de beurt. Dinsdag stemt het Hongaarse parlement over nieuwe restricties op het hoger onderwijs die bedoeld zijn om de prestigieuze elite-universiteit de nek om te draaien. Buitenlandse universiteiten (de CEU is Amerikaans-Hongaars) zijn onder die wet alleen welkom in Hongarije als ze ook in hun eigen land lesgeven. De enige campus van de CEU staat in Boedapest. Daarnaast wil Orbáns regering een bilateraal verdrag met de VS. Twee onmogelijke eisen, reageerde de Canadese rector Michael Ignatieff.

Zondag gingen zo'n tienduizend Hongaren in Boedapest de straat op uit naam van de onderwijsvrijheid en het behoud van de CEU. Meer dan vijfhonderd academici uit de hele wereld, onder wie 17 Nobelprijswinnaars, hebben zich solidair verklaard. Saillant: ook de Hongaarse eurocommissaris voor onderwijs Tibor Navracsics - normaliter trouw aan de lijn van zijn partij Fidesz - sprak zich pro-CEU uit.

De CEU werd begin jaren negentig opgericht door de Hongaars-Amerikaanse multimiljardair George Soros - Orbáns gezworen vijand. Steevast verwijst Orbán in toespraken en interviews naar de CEU als 'de Soros-universiteit'. De staf bestaat voor een aanzienlijk deel uit voormalige oppositiefiguren uit de Hongaarse politiek. De CEU is alles waaraan Orbán een hekel heeft, schreef populismekenner en oud-CEU-docent Cas Mudde in The Guardian: 'Kritisch, mondiaal, onafhankelijk en multicultureel.'

Ondertussen is de tekst uitgelekt van een wetsvoorstel dat gerespecteerde ngo's met meer dan 25 duizend euro aan buitenlandse financiering het leven zuur kan maken. Het gaat om mensenrechtenorganisaties als Helsinki Comité, Transparency International en de Hongaarse Unie voor Burgerrechten (TASZ).

Transparantie

Op publicaties moeten ze straks vermelden dat ze vanuit het buitenland gefinancierd worden. Ook moeten ze hun donateurs met naam en toenaam publiek maken. Niet toevallig ontvangen ook zij een (bescheiden) deel van hun budget via Soros' stichting Open Society Foundations (OSF).

'We moeten hun werkzaamheden transparant maken', sprak Orbán op de Hongaarse radio, 'en duidelijk maken dat die vaak niet gaan over mensenrechten, maar over hebzucht en de migratie-business'. Eerder verklaarde zijn woordvoerder dat de ngo's samenwerken met mensensmokkelaars en terroristische organisaties. Met een vergelijkbare redenering werd in 2015 het kantoor van OSF in Moskou gesloten.

Nationale consultatie

Orbáns drietrapsraket wordt afgerond door het startschot van wat in Hongarije een 'nationale consultatie' heet. Alle 8 miljoen kiezers krijgen per mail zes vragen toegestuurd. Vraag vier luidt: 'Steeds meer organisaties met buitenlandse steun opereren in Hongarije met als doel zich op ondoorzichtige wijze in te mengen in binnenlandse aangelegenheden. Deze organisaties kunnen onze onafhankelijkheid in gevaar brengen. Wat vindt u dat Hongarije moet doen?' Er volgen twee opties: registreren of niets doen. Het politiek gewenste antwoord is duidelijk, en ook de naam van de consultatie geeft iets weg: 'Laten we Brussel stoppen!' Dankzij de antwoorden weet Orbán straks waar hij het beste campagne op kan voeren en waarop niet.

In eigen land werpt hij zich andermaal op als de kampioen onder de Europese eurosceptici. Dat werkt goed bij zijn kiezers, zegt Kim Lane Scheppele, als Hongarijekenner verbonden aan Princeton University. 'Na de exit van Groot-Brittannië - tot voor kort de grootste dwarsligger - ziet Orbán een vacature. Hij realiseert zich dat de EU op het punt staat aan een transformatie te beginnen, bijvoorbeeld tot een Europa van twee snelheden en is bang dat Hongarije wordt achtergelaten.'

Het is een angst die Orbán deelt met oud-premier Jaroslaw Kaczynski in Polen. Beiden hebben een achtergrond als jurist. Allebei weten ze hoe ze wetten zo moeten formuleren dat ze de beginselen van democratie en rechtsstaat maximaal oprekken. Gaan ze buiten hun (in het geval van Kaczynski: grondwettelijke) boekje, dan beroepen ze zich op de wil van het volk, dat hen immers een mandaat heeft gegeven. Die volkswil legt in hun ogen meer gewicht in de schaal dan internationale verdragen en Europese afspraken.

Maar terwijl de Europese Commissie in het geval van Polen dreigt met het intrekken van het stemrecht, zijn haar handen tegenover Hongarije gebonden. Scheppele: 'Meer dan veroordelen kan de Commissie niet.' De manoeuvreerruimte voor maatschappelijke organisaties geldt als binnenlands terrein waarover Brussel niets te zeggen heeft.

Meer lezen over Orbán en Soros kan hier

Universiteit George Soros nieuwste doelwit van Hongaarse regering Orbán
De Hongaarse regering heeft in haar offensief tegen de multimiljardair en mecenas George Soros een nieuw doelwit gevonden. Het gaat om de door Soros opgerichte Central European University (CEU) in Boedapest, een van de meest prestigieuze universiteiten in Centraal- en Oost-Europa. Het Hongaarse parlement behandelt momenteel een wetswijziging die het voortbestaan van de CEU in gevaar brengt.

George Soros: Hongarijes beroemdste zoon en Orbáns natuurlijke doelwit
De Hongaarse premier Orbán verzet zich tegen de invloed van filantroop Soros. Nu Trump heerst, heeft hij de wind mee. (+)

Europa, de wil om samen te leven en een gedeelde droom?
'Sinds gisteren plaatst Hongarije asielzoekers die het scheermesprikkeldraad aan de hekken hebben getrotseerd in een van twee omheinde containerkampen tegen de Servische grens.' Lees de column van Sheila Sitalsing hier. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden