Oranjejaar: van biografie tot thriller

Beatrix is 75 geworden, de monarchie bestaat 200 jaar, op 30 april is de inhuldiging van koning Willem-Alexander en de uitgeverijen pikken een graantje mee. Een selectie van opmerkelijke (her-)uitgaven: feiten en fictie voor jong en oud.

Zolang de erfelijke monarchie bestaat, zijn spanningen tussen de vorst en de ministers onvermijdelijk. De Oranjes hebben zichzelf van oudsher de opdracht verstrekt het heil van de natie naar eigen inzicht te dienen. Ze zullen dan ook altijd de grenzen van de ministeriële verantwoordelijkheid aftasten.


Dankzij onderzoek van historici als Hans Daalder en Cees Fasseur weten we hoe koningin Juliana steevast met aftreden dreigde als ze haar zin niet kreeg. Beiden hebben gepubliceerd over de Greet Hofmans-affaire van 1956, genoemd naar de gebedsgenezeres die Juliana en een flink deel van haar hofhouding in haar ban wist te krijgen. Dat leidde tot grote conflicten tussen vorstin en kabinet en tussen vorstin en prins-gemaal.


Daalder had voor zijn Drees en Soestdijk de beschikking gekregen over het persoonlijk archief van de toenmalige minister-president. Maar het laatste woord was aan Fasseur, die toegang kreeg tot het Koninklijk Huisarchief met daarin het geheime rapport-Beel over de kwestie. Daaruit bleek dat er sprake was van 'oncontroleerbare beïnvloeding' door Hofmans van Juliana. Aan de ministeriële verantwoordelijkheid liet zij zich weinig gelegen liggen. Zij vond het leven met Bernhard 'een hel' en wilde scheiden. Met de grootste moeite - en met medewerking van een serviele vaderlandse pers - kon deze binnenbrand op Soestdijk worden geblust, zonder dat tot het volk doordrong wat er aan de hand was.


Het Koninklijk Huisarchief is een particulier archief dat alleen kan worden geraadpleegd na toestemming van de koningin. Fasseur kreeg die voor serieus historisch onderzoek cruciale toestemming van Beatrix, een uitzonderlijk voorrecht. Het leverde drie prachtboeken op: twee delen biografie over Wilhelmina (1998 en 2001) en het onthullende boek over Hofmans: Juliana & Bernhard (2008).


Dorine Hermans en Daniela Hooghiemstra mochten ook in het Huisarchief, op zoek naar verslagen van ooggetuigen van de drie koningen uit de 19de eeuw. Om hun eigen woorden te gebruiken: 'Willem I ging ten onder aan zijn eigen koppigheid en maakte grote sommen geld zoek, Willem II werd gechanteerd met zijn seksuele dubbelleven en Willem III was half waanzinnig.'


De eerste editie van 'Voor de troon wordt men niet ongestraft geboren' kwam in 2008 uit. Beatrix was razend. Ze liet weten dat de auteurs 'zeer selectief' hadden gebruikgemaakt van 'vooral die documenten uit het Koninklijk Huisarchief die een minder positief beeld van de hoofdpersonen kunnen oproepen'. De koninklijke recensie kwam de verkoop van het boek zeer ten goede. Het leidde bovendien tot het besluit om aan de drie Willems serieuze biografieën te wijden (die dit najaar zullen verschijnen).


In de elfde druk hebben Hermans en Hooghiem- stra 52 observaties opgenomen van mensen die de aanstaande koning Willem-Alexander weleens hebben meegemaakt. Het heeft niet veel om het lijf. Dichteres Jannah Loontjens zat in nachtelijk Leiden bij de prins achterop zijn fiets, zonder dat het tot handtastelijkheden leidde. Met de hockeymeisjes ging het er wat jovialer aan toe. De ontmoetingen waren niet zozeer voor de prins, alswel voor de ooggetuigen een belevenis. Het genre 'ik en de koning', dat de komende tijd in alle hevigheid over ons zal worden uitgestort, staat op gespannen voet met de onthechte zakelijkheid die vereist is voor zinvol onderzoek.


Dorine Hermans en Daniela Hooghiemstra: 'Voor de troon wordt men niet ongestraft geboren'.

Bert Bakker; 380 pagina's; elfde druk; euro 16,90.


Voor hun biografie van Willem-Alexander stonden Volkskrant-redacteuren Jan Hoedeman en Remco Meijer voor het probleem om medewerking te krijgen van de hofhouding en andere betrokkenen, zonder dat de ministeriële verantwoordelijkheid werd geactiveerd. Hun oplossing was om mededelingen van de hofhouding voor eigen rekening op te schrijven en de overige gesprekspartners on the record op te voeren. Die (rond de honderd) gesprekspartners kregen van de Rijksvoorlichtingsdienst te horen dat er geen bezwaar was om met de auteurs te spreken. De staf van de prins kreeg het manuscript te lezen, maar het werd niet geautoriseerd, want dan had premier Balkenende erbij moeten worden betrokken. De herziene editie van Willem-Alexander. Van prins tot koning is journalistiek vakwerk, het verhaal van the making of a king waar niemand omheen kan.


Pièce de résistance is het zeventig pagina's tellende hoofdstuk 'De liefde en de troon', een reconstructie van de verwikkelingen rond Máxima en haar vader in de voorbereiding van het huwelijk in 2002. Premier Kok moest niet alleen zeer omzichtig en in het geheim te werk gaan, het kostte hem ook veel tijd en moeite om eerst Beatrix en later Willem-Alexander ervan te overtuigen dat de oude Zorreguieta moest wegblijven en dat Máxima publiekelijk afstand moest nemen van het regime-Videla.


Een mooie toegift is het interview met Fred de Graaf, als burgemeester van Apeldoorn de gastheer op de rampzalige Koninginnedag van 2009, toen Karst T. met zijn Suzuki op het publiek inreed, waarbij hij zichzelf en zeven omstanders de dood injoeg.


Jan Hoedeman en Remco Meijer: Willem-Alexander. Van prins tot koning.

Atlas Contact; 392 pagina's; euro 19,95.


Onderzoeksjournalist Jutta Chorus sprak voor haar biografie van Beatrix, die komende week verschijnt, met zeventig mensen die de koningin van nabij hebben meegemaakt, onder wie prins Friso en prinses Mabel en hofdame Miente Boellaard. Wat ze hoorde, heeft ze bij anderen en bij bestaande bronnen gecontroleerd, maar de Rijksvoorlichtingsdienst kwam er niet aan te pas.


Dat is geen bezwaar; Chorus' soepel geschreven portret is aangenaam vrij van gewichtigdoenerij en geheimzinnigheid. Beatrix is er nooit van overtuigd geweest dat het Nederlandse volk haar goed genoeg vond. In 2000 hield ze huiskamerbijeenkomsten waarin ze wilde weten hoe het kwam dat de weerstand tegen haar toenam. 'Ik kan geen goed meer doen', verzuchtte ze, 'wat kan ik nog aan mezelf veranderen?' En, op een zijspoor gezet bij de kabinetsformatie van 2012: 'Ben ik soms incompetent?'


Conclusie van Chorus: 'Alle moeite die zij zich getroostte om haar functie te vervolmaken, heeft haar niet meer sympathie bezorgd. Maar elk noodlottig incident was voor het volk genoeg om haar innig in de armen te sluiten.'


Jutta Chorus: Beatrix. Dwars door alle weerstand heen.

Atlas Contact; 344 pagina's; euro 19,90.


Wat hebben soldaat Marco Kroon, zanger René Froger en historicus Henk Wesseling met elkaar gemeen? Ze zitten in het College van Vertrouwen dat Willem-Alexander in het diepste geheim ten dienste staat. Althans in De Boeken van Oranje, een kruising tussen jongensboek en thriller van Patrick Bernhart. Een week voor de troonswisseling moeten ze een delicate opdracht vervullen. Ze moeten voorkomen dat hofbiograaf Cees Fasseur de geheime memoires in handen krijgt die alle Oranjes hebben geschreven voordat ze als stadhouder of vorst in functie traden. Fasseur kreeg in eetsalon Van Dobben een kaartje met het handschrift van Beatrix in handen, waarin op die boeken wordt gezinspeeld. De vertrouweling van de koningin is nieuwsgierig en beledigd: belangrijke bronnen voor zijn biografieën waren voor hem verborgen gehouden. De emeritus hoogleraar gaat meteen op onderzoek uit. Krijgt hij de documenten voor 30 april 2013 te pakken?


Patrick Bernhart: De Boeken van Oranje.

Nieuw Amsterdam; 188 pagina's; euro 14,95.


DE TANDEN VAN MáXIMA

'Máxima heeft een tijdje geleden haar gebit laten renoveren. Haar tanden en kiezen zijn gebleekt en oude vullingen werden vervangen door nieuwe witte. Op de voortanden werden facings aangebracht, een laagje porselein dat een natuurlijke uitstraling geeft. Het verschil is duidelijk te zien. Had ze in het begin nog onregelmatige voortanden, tegenwoordig staan ze kaarsrecht. Haar hoek- en snijtanden hadden eerst een donkere gloed, waarschijnlijk van het roken, en na het bleken zijn ze stralend wit geworden. Er zijn plastisch chirurgen die beweren dat Máxima ook iets aan haar gezicht heeft laten doen. In elk geval laat ze zich behandelen met botox. Tot een echte facelift is het nog niet gekomen, maar het zou niemand verwonderen als de prinses haar rimpels en groeven die er ongetwijfeld ooit zullen komen, laat behandelen.'


Uit: Yvonne Hoebe: Koningin Máxima. Karakter; 240 pagina's; euro 14,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden