Opwinding in een afbraakpand

Afgelopen week verliet het Stedelijk Museum in Amsterdam het postkantoor waar het tijdelijk was gevestigd. De ruwe architectuur is naar believen aangewend om te experimenteren, met een nieuwe koers en buitensporige opstellingen....

‘Dit pand was ons geschenk’, zei Gijs van Tuyl, directeur van het Stedelijk Museum, tijdens zijn nieuwjaarstoespraak, eerder dit jaar. Van Tuyl doelde op het gebouw waarin het Stedelijk vier jaar lang zijn noodonderkomen had: het voormalige postkantoor naast het Amsterdamse Centraal Station. Een gebouw dat de afgelopen jaren werd gebruikt om te experimenteren, zoals Van Tuyl verduidelijkte, en ‘ons aan het denken heeft gezet over de eigen identiteit’.

De up beat constatering van de directeur is tekenend voor hoe Neêrlands belangrijkste museum voor moderne kunst over zichzelf denkt – of is gaan denken. Een gebouw als geschenk, experimenteren, de eigen identiteit: het waren haast vergeten woorden geweest, door de opeenstapeling van bestuurlijke debacles, miscalculaties en afgewezen bouwplannen de afgelopen tien jaar.

Niet dat met de verhuizing naar het tijdelijke onderkomen alles gelijk was opgelost. Het Stedelijk Museum CS bleek een moeilijke ruimte te zijn. Er was geen duidelijk beeld hoe het Centre Pompidou-achtige interieur kon worden benut. En de vaste collectie kwam tussen de verwarmingsbuizen, onder het lage plafond en in het kille licht van talloze tl-buizen niet tot zijn recht, waardoor het museum de verwachte horde buitenlandse bezoekers dreigde mis te lopen – als ze sowieso de weg naar het tijdelijke gebouw konden vinden tussen de bouwputten naast het Centraal Station.

Maar toch: met de aanstelling van interim-directeur Hans van Beers en later directeur Gijs van Tuyl keerde het tij. Het museum werd verzelfstandigd. Er trad een slagvaardige Raad van Toezicht aan, en nieuwe conservatoren. Hoewel de exploitatiekosten voor de nieuwbouw nog niet helemaal rond zijn, zijn de extra miljoenen euro’s voor het gebouw aan het Museumplein wel bijeen gesprokkeld. De collectie is uitgebreid dankzij de bruiklenen uit de Monique Zajfen Collection.

En, inderdaad, er is veel geëxperimenteerd. Er kwam een tweede Bureau Amsterdam, maar dan met een internationaal tintje: Docking Station. Gastconservatoren werden uitgenodigd, zoals Roel Arkesteijn, Okwui Enwezor, Wolfgang Tillmans en Tino Sehgal. Voor speciale projecten in situ (speciaal voor de locatie gemaakt) werd de ruimte aangepast. Meubels werden in nieuwe ensembles bijeengezet. De ruwe architectuur kon naar believen worden aangewend voor buitensporige opstellingen. En niet onbelangrijk, er werd samengewerkt met de organisatie van Club 11, op de bovenste verdieping van het CS-gebouw. Een samenwerking die resulteerde in lezingen, discussies en videoprojecties, en de oprichting van een heuse Warhol-club voorafgaand aan de expositie van de Amerikaanse pop art-kunstenaar, eind 2007.

Afgelopen week verliet het Stedelijk Museum het postkantoor. Twee jaar later dan gepland; een jaar te vroeg om naadloos te kunnen verhuizen naar het Museumplein. Achteraf kan je zeggen dat het maar goed is dat het museum geen twee maar vier jaar in het postkantoor heeft gezeten. Genoeg tijd om een andere koers uit te proberen.

‘Eind 2009 gaan de deuren aan het Museumplein weer open. Dan laten we zien waar de afgelopen jaren goed voor zijn geweest’, verzekerde Van Tuyl ter afsluiting van zijn laatste nieuwjaarstoespraak. De ‘levendigheid van een kunsthal’ zal, als het aan de directeur ligt, in het gerenoveerde en vernieuwde Stedelijk worden voortgezet.

Of dat zal lukken blijft onvoorspelbaar, zoals het Van Abbemuseum in Eindhoven heeft bewezen. Ook dat kende halverwege de jaren negentig een on-museale opwinding en dynamiek. Reden: het museum was noodgedwongen verhuisd naar de voormalige Philipswinkel tegenover het PSV-stadion, omdat het hoofdgebouw van architect Kropholler werd gerenoveerd en uitgebreid. Het bleken hoogtijdagen te zijn voor nieuwe presentatievormen en buitenissige exposities.

Maar wat het Eindhovense museum in de Philipswinkel uitprobeerde werd daarna, eenmaal terug in het officiële gebouw, niet gecontinueerd. Het verbouwde museum bleek niet geschikt voor de experimenten die jarenlang in de winkel tegenover het PSV-stadion hadden plaatsgevonden. Directeur Jan Debbaut en conservator Jaap Guldemond vertrokken beiden kort na de heropening. En de nieuwe directeur, Charles Esche, vaart een andere koers.

Zo’n breuk kan zich ook bij het Stedelijk voordoen. Gijs van Tuyl zal kort na de heropening moeten vertrekken (einde van zijn contract). De nieuwe directeur heeft het geëxperimenteer in het postkantoor waarschijnlijk niet van dichtbij meegemaakt. En of het nieuwe museum, met vers stucwerk, geschikt zal zijn voor het alternatieve kunsthalprogramma zoals in Stedelijk Museum CS werd gedraaid, blijft voorlopig afwachten.

Zijn al die jaren in het afbraakpand dan voor niets geweest? Afgaande op wat het Stedelijk de afgelopen vier jaar heeft laten zien, moet je het Stedelijk het voordeel van de twijfel geven. De onorthodoxe inrichting van de Andy Warhol-tentoonstelling, de op maat gesneden installatie van Tobias Rehberger, de manier waarop de inrichting van Mapping the Studio samenviel met het tentoongestelde werk en de manier waarop in Club 11 een nieuw elan werd gevonden – ze gaven na een moeizame start een onverwachts vervolg aan de erfenis van het Stedelijk onder directeur Willem Sandberg, die gedurende de laatste jaren aan het Museumplein was opgedroogd.

Continuering daarvan zal het Stedelijk niet terugbrengen in de World League van grote musea, tussen het Museum of Modern Art in New York, de Tate Gallery in Londen en het Centre Pompidou in Parijs, zoals lange tijd als doel werd nagestreefd. Het zal het museum daartussen wel onderscheiden – wat belangrijker is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden