Opvang oorlogsslachtoffers was per definitie ontoereikend

OVER de opvang van oorlogsslachtoffers in Nederland zijn afgelopen week de eerste twee van vier delen onderzoek verschenen, geproduceerd door de Stichting Onderzoek Terugkeer en Opvang (SOTO)....

Wat is nu de betekenis van het feit dat de overheid dit onderzoek heeft laten uitvoeren; geeft het aan de bevolking meer inzicht in wat er toen met grote groepen burgers is gebeurd; en hoe beoordelen de betrokkenen de resultaten van het onderzoek?

De uitkomsten waren min of meer voorspelbaar: de opvang was niet altijd adequaat, maar dat kwam door de omstandigheden. De regering koos in eerste instantie voor materieel rechtsherstel van de gemeenschap en niet van individuen. In de tijd gezien is dat begrijpelijk. De opvattingen over slachtofferschap zijn, vooral in de afgelopen 25 jaar, ingrijpend gewijzigd en dus moet de opvang van toen niet langs de lat van de huidige inzichten worden gelegd.

Vanaf het begin van het onderzoek rees er twijfel over het effect: een onderzoek waartoe uit politieke motieven opdracht wordt gegeven, vertrekt vanuit een schier onmogelijke positie. De onderzoekers lijken zich daarvan bewust. In het onderzoeksplan stellen ze dat ze geen verwachtingen willen wekken die ze niet kunnen waarmaken, omdat de historicus beschrijft en geen genoegdoening achteraf kan verschaffen.

Het is de vraag of deze redenering bevredigend is voor degenen die destijds slecht zijn opgevangen. Het is moeilijk om met de ogen van nu goed in te schatten hoe er met de emoties van toen is omgegaan. Het verleden is een ander land. De overheid stimuleerde dat de handen uit de mouwen werden gestoken en dus 'zeurden' zelfs de oorlogsslachtoffers niet en gingen aan het werk. Pas jaren later bleken de gevolgen van een ontoereikende opvang, of beter, toen pas werden die onderkend.

De psychiater Keilson, die de opvang van de joodse pleegkinderen na de oorlog onderzocht, stelde vast dat een goede opvang kon helpen om ook de vreselijkste ervaringen te boven te komen. Een kind dat slecht werd opgevangen kon er aanzienlijk slechter aan toe zijn, ook als zijn ervaringen minder ingrijpend waren geweest. Hij introduceerde het begrip 'sequentiële traumatisering': slechte opvang voegde nog een trauma toe.

Op het SOTO-onderzoek valt af te dingen dat het denken over oorlogsgetroffenen in deze historische studie als een primair historiografisch proces wordt gezien. Dat is te beperkt. De sociale wetenschappen hebben immers ook een voortschrijdend inzicht verschaft in de aard van het oorlogs trauma dat blijvende psychische schade kan veroorzaken, zich uitend in agressie, vermijdingsgedrag, angst, woede en wantrouwen.

De blijvende behoefte aan erkenning van vele oorlogsgetroffenen vormt misschien wel de kern van de gevolgen van een ontoereikende opvang. Bij de eerste en officiële opvang is in veel gevallen niet tegemoetgekomen aan de vanzelfsprekende behoefte van vernederde en uitgeputte mensen om in hun waardigheid te worden hersteld en te worden gerespecteerd. En het is tragisch dat zij - zoals uit het onderzoek blijkt - daar niemand de schuld van kunnen geven; de overheid deed immers haar best?

Is het SOTO-onderzoek zinvol geweest? Ja, het heeft een samenhangend en genuanceerd beeld opgeleverd over de terugkeer en opvang in die tijd. Ja, het biedt getroffenen een context voor hun individuele verhaal. Ja, het toont ons als samenleving de gevaren van een te zakelijke opvang van tegenwoordige oorlogsslachtoffers.

Maar nee,niet als het gaat om de opvang van individuele oorlogsslachtoffers die destijds slecht zijn opgevangen. Ze lopen nu de kans dat er tegen hen wordt gezegd: jullie opvang was zo slecht nog niet. En dat is, als onbedoeld neveneffect, wel erg wrang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden