Optische parabels

De fotograaf Manuel Alvarez Bravo begon zijn carrière in de jaren dertig, toen Europese surrealisten onder aanvoering van André Breton naar zijn Mexico - hun gedroomde paradijs - kwamen....

In de driehoek tussen de rand van de stoep en de draden van de telefoon speelt zich een verhaal af. Twee donkere zuidelijke figuren passeren elkaar op de stoep, die ondanks de grauwe lucht fel oplicht. Langs de stoep staat een massieve muur met een zwarte vierkante poort erin. Achter de muur, voor een overheersende partij dichtbebladerde bomen, danst wit wasgoed aan een stellage van waslijnen, het leven achter de poort verradend. Que Chiquito es el Mundo, merkt de fotograaf op in de titel: hoe klein is de wereld?

Het is een van de afdrukken van Manuel Alvarez Bravo, geboren op 4 februari 1902 in Mexico City, naar eigen schrijven, 'achter de kathedraal, op de plek waar de tempels van de oude Mexicaanse goden moeten zijn gebouwd'. Op zijn foto's waren de geesten van pre-koloniale tijden door Spaanse gebouwen en begraven Indiaanse dorpelingen hun doden. Het zijn afdrukken van het oude Mexico.

Toch kenmerkt het retrospectief dat de Kunsthal in Rotterdam ter ere van Alvarez Bravo's honderdste verjaardag tentoonstelt, zich direct door variatie. Formele, bijna abstracte prenten in wit-op-wit, weidse landschappen, intieme portretten, zorgvuldig geënsceneerde composities en spontane net-geen-snapshots. De collectie, samengesteld door de fotograaf en zijn vrouw Collete, weerspiegelt een leven vol invloeden.

Mexico werd in de jaren dertig overspoeld door Westerse kunstenaars, die in het Midden-Amerikaanse land een socialistisch of surrealistisch paradijs zagen. De fotografen Edward Weston, Henry Cartier-Bresson en Paul Strand, de Franse dichter André Breton: ze kwamen en gingen, maar niet zonder hun sporen na te laten.

In Mexico-Stad leefden ze te midden van hoeren, pooiers en Mexicaanse kunstenaars: revolutionaire schilders, 'muralisten' als Diego Rivera, die in opdracht van de regering 's lands muren voorzagen van beelden die de socialistische revolutie bejubelden. Ook de politiek gematigder Manuel Alvarez Bravo en zijn toenmalige vrouw Lola verkeerden in dat milieu. Ze feestten op het dak van de woning van de beeldschone Italiaanse communiste Tina Modotti, die later zou worden verbannen wegens het beramen van een aanslag op de president, en verpoosden zich als het even kon in de dorpen rondom de zuidelijke stad Oaxaca. Mexico was voor hen het land van revolutie en mystiek.

Opticien

Die mystiek is nadrukkelijk aanwezig in het werk van Alvarez Bravo. Hij fotografeert met het oog van een poëet, laat zijn titels verwijzen naar dualiteiten in zijn werk en eist met symbolen aandacht voor een tweede beschouwing.

In Parábola Optica - 'optische parabel' - bekijken de geschilderde ogen van een opticienszaak, op reclameborden en in reflecties in de etalage, de toeschouwer vanuit verschillende hoeken. Het geheel is in spiegelbeeld afgedrukt. De fotograaf zei ooit dat het hem ging om de omdraaiing die plaatsvindt als je een winkel binnengaat: eerst benader je de winkel en kijk je door het raam naar binnen. Dan sta je binnen en kijk je door het raam naar buiten.

Alvarez Bravo maakte de foto in 1931, zeven jaar voor André Breton, de aanvoerder van de surrealisten, naar Mexico kwam. Toen hij daar arriveerde, was Breton direct in de ban van de Mexicaan, en nodigde hem uit voor een surrealistische tentoonstelling en het maken van de omslag van zijn surrealistenblad Minotaure.

Die opdracht resulteerde in La Buena Fama Durmiendo, 'de goede reputatie slapende', gemaakt tussen 1938 en 1939. Tegen de achtergrond van een buitenmuur in de stad, op een zachte deken met daarop enkele kleine scherpe cacti ligt een jonge naakte dame zelfverzekerd op haar rug, de arm aan de kant van de camera onder het hoofd geslagen, een been opgetrokken. Haar heupen en enkels zijn omwonden. Het witte verband contrasteert met haar donkere schaamhaar, dat er uitbundig tussen uitspringt.

Als om haar onbeschaamde verhevenheid te benadrukken, ligt ze in een hemels spotlight, die haar benadrukt, maar de naastgelegen muur en de donkere deken ongemoeid laat. Dergelijke composities met populaire surrealistische symbolen, zoal de combinatie van erotiek en de suggestie van verwonding, brachten de Mexicaan internationale faam.

De foto's die hij op het platteland maakte, lijken minder geënsceneerd maar zijn net zo beladen. Hij fotografeerde er eenzame vogelschrikkers, doodshoofden en rituele attributen - crucifixen, botten, stukjes haar, veren - portretteerde er lome honden en schuchtere meisjes.

Weerspannig

Een man staat stil voor een beeldvullende witte muur. Hij kijkt gelaten, weerspannig in de camera, alsof hij eigenlijk niet op de foto wil. Statig. Schuine strepen licht en schaduw vallen over hem heen, ze volgen de lijn tussen de hoed in zijn linkerhand en zijn tas, lager, in zijn rechterhand. Tegen het grijs van de schaduw op de muur steekt de witte kleding van de man fel af, hijzelf lijkt nog wat donkerder dan hij waarschijnlijk is. Op de grond naast zijn voeten vallen de strepen uiteen in een massa ronde vlekken.

De man uit Papantla (1934-'35), zijn portret lijkt haast toevallig goed gelukt voor degene die de fotograaf niet beter kent. Zat Alvarez Bravo ergens een biertje te drinken, toen deze man hem passeerde en zijn aandacht trok of zat hij urenlang op deze plek te wachten tot de juiste persoon en de juiste zonnestand zich aankondigden?

In de jaren die volgen, blijft Alvarez Bravo symbolische elementen combineren met momenten uit zijn Mexicaanse dagelijksheid. Zelfs in zijn 'Hollandse landschappen', die hij in de omgeving van Haarlem maakt als hij in 1959 en 1960 enkele maanden in Nederland is voor het drukken van een jubileumboek over de muralisten, galmt Mexico door glibberige winterse straten en vrachtwagens vol Edammer kazen.

Een bruin meisje laat haar dikke donkere krullen uit het raam van een oud-Hollandse gevel wapperen, vier stoere jongens - compleet met zonnebril - flaneren leunend op hun fietsen voor het huis. En todas partes lo mismo: 'overal hetzelfde', titelde hij het beeld van een man die een overvol beladen bakfiets probeert voort te trekken. Haarlem krijgt zowaar een exotisch tintje .

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden