Optisch bedrog

Waarom is het hierbij afgebeelde schilderij van Magritte zo fascinerend? Omdat de toeschouwer op het moment dat hij meent 'de truc' door te hebben, opnieuw op het verkeerde been wordt gezet....

Hub. Hubben

Het schilderij van René Magritte dateert uit 1965 . Ontwerper Will van Sambeek brengt het weer eens onder de mensen in het kerstnummer van grafisch Nederland dat ditmaal verschijnt onder de titel Ogenschijnlijk. Uiteenlopende voorbeelden van optische illusies en bedrog verzamelde de ontwerper, die het boek niet alleen vormgaf, maar er zelf ook het idee voor aandroeg. Met tussenpozen is er drie jaar aan gewerkt en het eindresultaat had, wat mij betreft, ook 'Oogverblindend' mogen heten. De wijze waarop Van Sambeek zijn materiaal ordende - de vele schitterend gepresenteerde illustraties kunnen apart van de tekst worden 'gelezen', maar zijn er tevens mee vervlochten - getuigt van subliem vakmanschap.

Een vakmanschap dat, in combinatie met liefde voor het onderwerp, in het recente verleden leidde tot het helaas maar voor een klein publiek beschikbare monument dat Van Sambeek na de dood van zijn vader oprichtte voor het Brabantse geslacht waaruit hij voortkomt. Deze uitgave omvat een veertigtal foto's, op groot formaat karton gedrukt, met op de achterzijde de geschiedenis van de familie. De bijzondere presentatie en afwerking maakten dat het gerekend werd tot de best verzorgde boeken van 1999.

Ogenschijnlijk (Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen; fl 89,-) is zowel een spectaculaire als een informatieve publicatie. Van Sambeek stelde niet alleen een prentenboek samen dat het oog op elke pagina verrast, bedriegt of op een dwaalspoor brengt, maar liet onder de illustraties - enkele tientallen prenten zijn uitklapbaar - verhelderende teksten meelopen. Bruno Ernst behandelt de fysiologische en neurologische aspecten van optisch bedrog, terwijl Jeroen Stumpel zich buigt over de kunsthistorische facetten.

Als bekendste voorbeeld van bedriegende schilderkunst gelden de zogeheten trompe-l'oeils, waarbij je, om iets te noemen, op het eerste gezicht denkt een bibliotheek te betreden, terwijl het bij nader inzien (of neusstoten) slechts een voorstelling van een bibliotheek blijkt te zijn. Het spel wordt reeds lang gespeeld; al in de vijfde eeuw voor Christus wist de Griekse schilder Zeuxis zelfs de dieren te misleiden: zijn geschilderde druiven lokten vogels aan.

Nog steeds verkrijgbaar is papieren behang dat op afstand de illusie wekt van een weelderig gordijn dat in dikke plooien valt en met brokaat is afgezet. Niet bedoeld om de kijker te misleiden, want evident een visuele grap, is de in kolossale afmetingen geschilderde en half open ritssluiting op een Berlijnse muur waarachter een eveneens geschilderd huis opdoemt.

Speciaal voor Ogenschijnlik vervaardigde fotograaf Erwin Olaf een spiegel-anamorfose; de gedeformeerde voorstelling geeft zich alleen prijs met behulp van een cylindervormige spiegel. Een spiegelvelletje wordt bij het boek meegeleverd evenals een stereobril die nodig is voor het bekijken van Amerikaanse 3D-strips uit de jaren vijftig, en de wondermooie anaglief die Coen Holten maakte van Galleria con vedute di Roma antica, het imposante schilderij van Giovanni Paolo Pannini.

Een combinatie van perspectivische vertekeningen en anamorfosen paste Andrea Pozzo aan het einde van de zeventiende eeuw toe bij het beschilderen van het plafond van de kerk van de Heilige Ignatius te Rome. Van Sambeek: 'Voor het juiste effect moet je op de voorgeschreven cirkel gaan staan; een stap ernaast en de hele kerk begint te tuimelen!'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden