Optimisme overheerst in Zimbabwe: veel slechter kon het toch niet worden

Het plan van president Robert Mugabe om zijn vrouw in het zadel te helpen heeft zich tegen hem gekeerd. Hij is door het leger op een zijspoor gezet. De bevolking reageert optimistisch: veel slechter kon het niet worden.

Grace Mugabe naast haar man Robert Mugabe. Beeld ap

Het is niet duidelijk of Mugabe is afgezet door de militairen, of dat hij in een soort ceremoniële rol mag blijven zitten. Dat maakt volgens Magaisa niet uit: wat zich met het huisarrest van Mugabe heeft voltrokken 'is een staatsgreep in alles behalve de naam'.

Nu is de vraag: kijken we naar een paleisrevolutie, of gaat Zimbabwe een nieuwe toekomst tegemoet? Kan het land dat eens de graanschuur van zuidelijk Afrika was, zich oprichten na jaren van wanbestuur, onderdrukking, politieke zelfverrijking en een diepe economische crisis?

Voorzichtig optimisme

In Harare heerste woensdag volgens berichten een voorzichtig optimisme onder de hoofdstedelingen. Niet per se over een mogelijk nieuw militair bestuur, maar wel over het einde van het tijdperk-Mugabe. Voor veel Zimbabwanen is zijn naam synoniem geworden voor financiële ontberingen en tekorten aan alle mogelijke goederen. Iedere vorm van 'verandering' lijkt welkom.

De militaire ingreep kwam twee dagen nadat legerleider Constantino Chiwenga had gedreigd dat er een einde moet komen aan de 'zuiveringen' binnen regeringspartij ZANU-PF. Algemeen wordt aangenomen dat Chiwenga doelde op het besluit van president Mugabe, vorige week, om vice-president Emmerson Mnangagwa te ontslaan. Mnangagwa is net als Chiwenga een veteraan van de onafhankelijkheidsstrijd in de jaren zeventig en een invloedrijk figuur. Robert Mugabe's vrouw, de 52-jarige Grace, zou hem hebben aangemoedigd Mnangagwa te ontslaan en haar aan te stellen als vice-president - en zo voor te sorteren op het presidentschap.

De plannen van Grace zijn dus mislukt. Het is niet duidelijk waar zij zich bevindt. Haar rivaal Mnangagwa kan nu op korte termijn de nieuwe leider van Zimbabwe worden, zo klonk het gisteren. 'Het is duidelijk dat de ene factie het voorlopig heeft gewonnen van de andere factie', zegt onderzoekster Aditi Lalbahadur van het Zuid-Afrikaanse Instituut voor Internationale Betrekkingen. De zegevierende factie van Mnangagwa staat bekend als de Lacoste-groep, naar Mnangagwa's oude nom de guerre 'de krokodil'. De verliezende factie van Grace Mugabe heet 'G40', van generatie 40, een groep veelal relatief jongere personen binnen regeringspartij ZANU-PF.

Veel Zimbabwanen zullen opgelucht zijn dat hen de weinig populaire Grace als president is bespaard. Het valt nog te bezien wat ze dan krijgen. De overwinnaars rond Mnangagwa zijn nog altijd van de oude generatie van onafhankelijkheidsstrijders - mannen van 'de wet van het geweer', zoals politiek strateeg Magaisa noteert. Mnangagwa is een zeventiger, legerleider Chiwenga is begin zestig.

· In de nacht van dinsdag op woensdag heeft het leger in Zimbabwe de macht naar zich toegetrokken. Kort daarvoor hadden tanks en pantserwagens positie ingenomen rond het parlement, het hoofdkwartier van de regeringspartij ZANU-PF en een reeks ministeries in de hoofdstad Harare. Voor de staatstelevisie zei legerwoordvoerder generaal-majoor SB Moyo dat er geen sprake was van een staatsgreep. Volgens hem gaat het om een operatie tegen ‘criminelen rond Mugabe’, de 93-jarige president van Zimbabwe.

· De machtsovername verliep zonder veel geweld. Rond twee uur ’s nachts vielen in de stad korte tijd geweervuur en explosies te horen, maar er werd later geen melding gemaakt van slachtoffers.

· Mugabe zelf en zijn familie zouden volgens de legerleiding ‘veilig’ zijn. Later meldde Mugabe in een telefoongesprek met de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma dat hij onder huisarrest in zijn residentie wordt vastgehouden, maar dat het goed gaat met hem. Vooralsnog bleef onduidelijk of hij ook officieel zijn post verliest.

· De Verenigde Naties, de Afrikaanse Unie en westerse landen riepen op tot kalmte. De Britse regering zei dat de ontwikkelingen aanleiding kunnen geven tot ‘hoop’ voor de bevolking, maar waarschuwde dat het niet mag uitlopen op een ‘overgang waarbij de ene niet gekozen tiran door een andere wordt vervangen’.

· Verschillende landen hielden hun ambassades in Harare woensdag gesloten. Groot-Brittannië riep haar burgers in Zimbabwe op binnen te blijven tot er meer duidelijkheid is. Ook de Amerikaanse en Nederlandse ambassade adviseren hun burgers niet de straat op te gaan vanwege de 'blijvende politieke onzekerheid'. In Zimbabwe zijn volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag nu 420 Nederlanders die zich bij de ambassade hebben geregistreerd.

Sussende woorden

'Is Mnangagwa werkelijk in staat om Zimbabwe uit de crisis te leiden?', vraagt onderzoekster Lalbahadur zich af. Het is volgens haar belangrijk hoe het SADC-samenwerkingsverband van zuidelijke Afrikaanse landen reageert op de ontwikkelingen in Zimbabwe. President Jacob Zuma van buurland Zuid-Afrika verklaarde woensdag te hopen dat er in Zimbabwe geen 'ongrondwettelijke' veranderingen van de macht plaatsvinden, omdat dan onder andere de regels van de Afrikaanse Unie worden overtreden.

Dit roept de vraag op hoe de militairen in Zimbabwe verder gestalte gaan geven aan hun inmenging in de politiek. Ze hebben in hun eerste mededelingen op de staatstelevisie sussende woorden gesproken over een spoedige terugkeer naar normaliteit. Met het oog op lijfsbehoud en legitimiteit onder de bevolking kan een nieuw bestuur proberen Zimbabwe te ontdoen van de pariastatus die het in het Westen heeft.

Verzachte sancties

De EU stelde in 2002 sancties in tegen Robert Mugabe en andere prominenten van het Zimbabweaanse bewind wegens onder meer mensenrechtenschendingen. Vanaf 2012 zijn de gerichte sancties tegen sommige personen verzacht om hervormingen in Zimbabwe aan te moedigen, als een soort beleid van wortel-en-stok.

Het biedt nieuwe machthebbers aanknopingspunten voor een geleidelijke normalisering van de relaties. Ook het aflossen van schulden aan multilaterale donoren zoals de Wereldbank zou helpen, net als een wijziging in het beleid van nationalisering van bedrijven buitenlandse investeringen kan aantrekken. Voor het zover is, moet eerst duidelijk worden wie nu in Harare aan de touwtjes trekt.


Lees verder over het tijdperk-Mugabe en Zimbabwe

Dit is Robert Mugabe - Een van de langst zittende staatshoofden van Afrika
Met de waarschijnlijke coup in Zimbabwe, lijkt het spel nu toch echt uit voor Robert Mugabe, de 93-jarige president en een van de langst zittende staatshoofden in Afrika. Maar liefst 37 jaar lang zat hij aan het roer. De Volkskrant maakte een beeldverhaal over zijn carrière.

Leger neemt de macht over in Zimbabwe, Mugabe onder huisarrest geplaatst

Het leger in Zimbabwe heeft woensdag de macht naar zich toegetrokken, maar ontkende in een verklaring dat er sprake zou zijn van een coup. Verschillende media meldden explosies in de hoofdstad Harare. Ook zouden legervoertuigen de wegen blokkeren naar de belangrijkste overheidskantoren, het parlement en het internationale vliegveld. De staatsomroep is overgenomen.

Dramatische ontknoping in Zimbabwe: weg lijkt vrij voor Mugabes vrouw na plots ontslag uitverkoren opvolger
Grace Mugabe is vooral bekend om haar kooplust en haar opvliegendheid, maar ze lijkt nu een kans te maken als opvolger van haar 93-jarige echtgenoot als president van Zimbabwe. Robert Mugabe heeft namelijk de man ontslagen die lange tijd gold als zijn verwachte opvolger, vicepresident Emmerson Mnangagwa.

WHO trekt benoeming Robert Mugabe tot goodwill-ambassadeur in
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft de benoeming van president Robert Mugabe van Zimbabwe tot goodwill-ambassadeur ingetrokken. Topman Tedros Adhanom Ghebreyesus liet weten dat hij tot dit besluit is gekomen na het bestuderen van de bezwaren tegen de benoeming.

Sluit niet uit dat Mugabe toch nog een mooie baan krijgt
Sander van Walsum schreef een Stekel over Mugabe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden