reconstructieverdeelde partij

Optimisme De Jonge loopt stuk op interne verdeeldheid in CDA

Hij wilde graag de leider worden, en dat lukte – al was het op het nippertje. Maar hij kwam als lijsttrekker van het CDA niet uit de verf. Niet alleen vanwege zijn drukke baan als minister van Volksgezondheid. Ook omdat er binnen de partij te veel weerstand groeide.

Hugo de Jonge (m) na afloop van het kandidaatlijsttrekkersdebat voor het CDA in de Jaarbeurs in Utrecht.  Beeld Freek van den Bergh
Hugo de Jonge (m) na afloop van het kandidaatlijsttrekkersdebat voor het CDA in de Jaarbeurs in Utrecht.Beeld Freek van den Bergh

Wie je ook spreekt binnen het CDA, niemand zag het aankomen. Niemand die doorhad dat het bij Hugo de Jonge van binnen al een paar weken broeide: coronaminister en tegelijk lijsttrekker van het CDA, is dat wel te combineren?

Dus viel er een lange stilte toen hij donderdagochtend partijvoorzitter Rutger Ploum zijn besluit meedeelde. Een stilte die ook viel toen Pieter Heerma, fractievoorzitter van het CDA, het nieuws hoorde.

Wellicht dat het besluit het CDA ook tot introspectie aanzet. Was dit te voorkomen geweest? Was de coronastrijd van De Jonge te lang een alleingang? Is hij vanuit eigen gelederen voldoende gesteund?

‘Ik ben tot de conclusie gekomen dat ik niet beide verantwoordelijkheden ten volle kan waarmaken.’ Dat was het statement waarmee De Jonge bekendmaakte niet langer beschikbaar te zijn als lijsttrekker. De combinatie was te zwaar, dan moest landsbelang boven partijbelang gaan. Vrijdag werd hij door tal van ministers om dat besluit geprezen.

Florissant

De Jonge is een rasoptimist. Dat zie je terug in zijn coronabeleid, en nog sterker in de communicatie daarover. Hij denkt in termen van maakbaarheid. Dashboard, coronamelder, ic-capaciteit, teststraten, brononderzoek, vaccins – vaak moet hij terugkrabbelen na een te florissante inschatting van de mogelijkheden.

Zo pakte hij ook in juli het lijsttrekkerschap van het CDA op. De coronabesmettingen namen snel af, als het zo doorging, zou hij tegen de tijd dat de verkiezingscampagne moest beginnen tijd overhouden om de noodzakelijke steun in de partij te verwerven. Tot in november, toen de besmettingen opnieuw terugliepen, kon hij zich aan die gedachte vastklampen.

Helaas mensen, het virus houdt geen rekening met campagnes – hij zou het als coronaminister gezegd kunnen hebben. Dat gebeurt ook niet: de tweede golf is nog niet weg of de derde lijkt alweer in aantocht. Dus ontbreekt de tijd om profiel op te bouwen als lijsttrekker. Zoals andere nieuwe lijsttrekkers als Sigrid Kaag of Lilian Marijnissen dat wel kunnen doen.

Ravijn

Intussen gebeurde er iets anders, benadrukken CDA-prominenten: coronabeleid is politiek geworden, en wel op verschillende niveaus. Bij de eerste golf was er amper oppositie, de Haagse politiek vormde een front in de coronabestrijding. Dat is drastisch veranderd. Oppositie- (en naarmate de verkiezingen naderen ook) coalitiepartijen, trekken de aanpak in twijfel, zowel op medisch als op economisch en sociaal gebied. Die kritiek richt zich sterker op De Jonge dan op premier Rutte. ‘Je zag de druk toenemen’, zegt een partijprominent. ‘Dat wordt belastend.’

Was het beperkt gebleven tot druk van buitenaf, dan had De Jonge die wellicht kunnen pareren. Tot februari volhouden en dan kon het vaccin eventueel de kansen doen keren, wat op zijn ministerschap zou afstralen. Dat de rot ook van binnenuit komt, werd hem teveel, zeggen verschillende CDA-prominenten. Vorige week zaterdag nog spuiden anonieme CDA’ers in De Telegraaf hun gal over hun vicepremier: het CDA zou met hem op het ravijn afgaan. ‘De Jonge beklaagde zich er weleens over dat hij alleen te maken had met mensen die moeilijk doen’, vertelt een partijprominent. ‘Zowel bij de organisaties in het veld als binnen de eigen partij.’

Geleidelijk nam de interne verdeeldheid toe. Zo hebben De Jonge en Omtzigt, sinds de interne verkiezing zijn running mate, zich nooit naar buiten als duo gepresenteerd. Er waren geen gezamenlijke interviews of fotomomenten, ze bleven gescheiden werelden. ‘De suggestie van een dubbelpresentatie is hen deze zomer al gedaan’, zegt partijhistoricus PG Kroeger, auteur van de deze week verschenen CDA-geschiedschrijving Tand des tijds. ‘Dat had veel potentie gehad. Ze zijn prachtig aanvullend, de man van de grote stad en de man van de rechtsstaat. En beiden niet klassiek CDA.’

De tweespalt reikte tot in de ministerraad, waar De Jonge samen met Rutte het beleid wil baseren op het aantal besmettingen en de ziekenhuisbezetting. Andere bewindspersonen, ook uit eigen partij, pleiten voor meer ontvankelijkheid voor sociale en economische nood. Iemand uit de entourage van De Jonge zegt: ‘Wat hij wilde voorkomen is een situatie waarin je gewenste maatregelen niet neemt omdat dat politiek ongunstig zou uitpakken. Of maatregelen achterwege laat omdat die je door je partij kwalijk zouden worden genomen.’

Chagrijn

Mark Rutte kan het zich als lijsttrekker van de VVD permitteren pas laat campagne te gaan voeren. Hij is de onomstreden aanvoerder, er is rust in de partij. Bij het CDA is dat allerminst het geval. Sinds de mislukte lijsttrekkersverkiezing, door De Jonge met minimaal verschil gewonnen van Pieter Omtzigt, is er verdeeldheid. Die spanning komt deels door het feit dat Omtzigt wel de tijd heeft zich als running mate te profileren en door de aanwezigheid van Wopke Hoekstra als geliefde outsider op de achtergrond. 

De spanning komt volgens CDA-ingewijden ook van staatssecretaris Mona Keijzer van Economische Zaken, die als derde eindigde in de campagne en zichzelf terugvond op plek 7 op de kandidatenlijst; bij de vorige verkiezingen stond ze op 2. Via Economische Zaken lekte een notitie over het horeca-beleid uit, die de kritiek op de aanpak van De Jonge aanwakkerde. ‘Er is gezaagd aan zijn stoelpoten’, zegt een vooraanstaande CDA’er. ‘Daar zat deels zijn frustratie.’

Het ontbrak De Jonge aan de tijd dat groeiend chagrijn te bestrijden. Hij zag zich in toenemende mate alleen staan in die strijd. ‘Het partijbestuur is niet krachtig’, oordeelt een partijprominent. ‘Het CDA is een schip zonder kapitein en dan muiten de matrozen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden