Opstand van keurige Duitse burgers

De strijd om een nieuwe station in Stuttgart krijgt landelijke proporties. Dat begint ook een probleem te worden voor Angela Merkel, die het omstreden project steunt.

STUTTGART Inderdaad, ze staat er; de meest onwaarschijnlijke Duitse volksheldin van dit moment. Christine Oberpaur (64), een keurig parelkettinkjes-type met grijs gegolfd haar. Helemaal vooraan tussen de mensenmassa bij het station van Stuttgart, tijdens de tot nu toe grootste demonstratie in een reeks.


Als een ervaren demonstrant scandeert ze haar leuzen. Ze draagt gymschoentjes en een rugzakje. Ze wordt gefeliciteerd door deelnemers die haar afgelopen week op televisie hebben gezien. Want, zoals ze het zelf zegt: 'Ik was altijd een brave burger. Ik kom uit een ondernemersfamilie, stemde CDU'. Maar nu kan 'Frau Oberpaur' niet meer. De maat is vol.


Als je het niet zelf hebt zien, geloof je het haast niet. Al maanden vindt in de stad Stuttgart de 'opstand' van de keurigste burgers van het land plaats, en hun aantal wordt steeds groter. Zaterdag verzamelden zich naar schatting tussen de 63- en 100 duizend demonstranten. Donderdag is zelfs een heuse bemiddelaar, Heiner Geissler, een landelijk bekende oud-politicus, aangesteld om 'vrede' te stichten tussen politiek en 'opstandelingen'.


De aanleiding? Die is klein. Alweer 15 jaar geleden is besloten een nieuw ondergronds station te bouwen, onder de naam Stuttgart 21. Dit jaar is de bouw begonnen, het oude moet worden afgebroken. Het zou goed zijn voor de economie en de internationale verbindingen, bezweert de regering van CDU en liberale FDP van de deelstaat Baden-Württemberg.


Dat klinkt weinig opzienbarend, zeker voor deze Zuid-Duitse regio. Het welvarende Stuttgart is een van de belangrijkste centra voor het bejubelde Duitse exportmodel. Hier wordt het geld verdient. Boven op het fel bevochten station prijkt het Mercedes-embleem. Ook Porsche en andere bekende ondernemingen hebben er hun hoofdkantoren.


Dwars door de partijen

En toch is de strijd rond Stuttgart 21 inmiddels uitgegroeid tot een onvervalste nationale richtingenstrijd, die dwars door alle partijen loopt. Een strijd die, afhankelijk tot welke groep men behoort, zich tussen 'provincialen' en 'vooruitgang' af zou spelen, tussen 'democraten' en 'het grootkapitaal'; en die een toenemend probleem blijkt te vormen voor Angela Merkel, die het project steunt.


Vraag het de demonstranten, en hun argumenten klinken in eerste instantie niet eens zo hemelbestormend. De meesten beginnen over het geld (4,1 miljard euro) dat slechts bedoeld zou zijn om de kas van de ondernemers te spekken. Daarna vindt men dat het de reistijden van het regionale verkeer niet ten goede komt. En ten slotte is er spijt om een beschermde kever en om de te kappen bomen 'die de Tweede Wereldoorlog nog overleefd hebben'.


De echte emoties liggen dan ook dieper, vertelt bewoner Patrick Theobald (34). Hij staat aan de zijlijn naar de optocht te kijken. Hij begrijpt de tegenstanders, zegt hij, maar: 'Bomen worden overal gekapt, en voor de regio zie ik voordelen.' Het gaat er volgens hem vooral om, dat de politiek het project verkeerd heeft overgebracht. 'De burgers hebben het gevoel dat ze niet meer betrokken worden: dáár demonstreren ze tegen.'


Volgens de aanwezige Uwe Müller (57), in zijn blauwe blazer een Stuttgarter zoals je je hem voorstelt, toont het massaprotest zelfs de opkomst van een nieuw politiek bewustzijn. Hij was jaren vóór het station; maar sinds een nieuwe kosten-baten-analyse, een half jaar geleden, niet meer. De politiek kijkt niet naar de feiten, zegt hij. Burgers eisen daarom inspraak en referenda, 'en politici vrezen die als de duivel het wijwater'.


Gelukzalig spreken de aanwezigen dan ook van een 'nieuwe democratische burgerbeweging', die zich hier zou manifesteren. Ze trekken parallellen met de actuele protesten tegen kernenergie. De demonstranten dragen niet voor niets allerlei heroïsche teksten die bekend zijn uit de vreedzame revolutie van 1989 in de DDR, zoals: 'Wir sind das Volk'.


Of het klopt, is niet eens de vraag: de strijd heeft er een landelijke symbolische waarde mee gekregen. Een paar weken geleden begon het pas goed. De massa groeide, en toen op 30 september de politie waterkanonnen inzette, kwam de kwestie boven aan de politieke en journalistieke agenda te staan. Ook de locatie draagt er sterk aan bij. Juist dit gebied moet het hebben van globalisering, juist hier heeft de christen-democratie haar bolwerk. En uitgerekend hier wordt nu met revolutionaire symboliek gespeeld.


De voorstanders hebben inmiddels begrepen dat ze hun zaak beter moeten overbrengen. Ook zij laten nu van zich horen met al even grote woorden. Vrijdag was er al een eerste demonstratie 'Pro Stuttgart 21'. Ze beschuldigen de tegenstanders ervan 'tegen de vooruitgang' te zijn, en zeggen dat de Duitsers zich toenemend tegen grote projecten lijken te keren. 'Duitsland wordt een museum', waarschuwt bijvoorbeeld de bekende ondernemer Martin Herrenknecht. Merkel zegt te vrezen voor de Zukunftsfähigkeit van haar land.


Of het nog baat? De eerste concrete verschuiving zal pas in maart te zien zijn, bij de deelstaatverkiezingen. Peilingen geven aan dat vooral de Groenen enorm profiteren. Maandenlang waren er meer voor- dan tegenstanders in de regio, maar de voorsprong slinkt snel. Landelijk zou de meerderheid van de Duitsers inmiddels al tegen het nieuwe station zijn.


Wat er ook gebeurt: met de verandering van Frau Oberpaur in een volbloed demonstrant zal ook het keurige Stuttgart niet meer hetzelfde zijn. Het bijna surrealistische hoogtepunt zaterdag vindt op het eind van de demonstratie plaats. Op een podium zingt een operazangeres een zelfbedachte tekst. De melodie is die van Beethovens Negende, bij het 'Alle Menschen werden Brüder'; maar de tekst gaat over protest en treinstations. Duizenden demonstranten, jong en oud, luisteren in het gras, in diepe ernst verzonken.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden