Opstand tegen de culturele elite

Het wordt een langdurige en venijnige opstand. We staan nog maar aan het begin, al worden we er al dagelijks mee doodgegooid.

De populistische haat tegen de culturele elite is heftiger en geëmotioneerder dan die tegen migranten, buitenlanders of moslims. Migranten kun je nog het land uit sturen, in elk geval denkbeeldig. En je kunt eisen dat ze zich aanpassen. Maar de culturele elite kun je hoogstens vervloeken en ‘speeltjes’ afnemen. De culturele elite is vooral zo irritant voor populisten, doordat ze, in tegenstelling tot de gemiddelde migrant, zo gevestigd, zelfverzekerd en ontwikkeld is. Dat de culturele elite niet per se rijk is, maakt haar alleen maar irritanter, want zelfs rijkdom is geen geldig toegangsbewijs.

Sprakeloos
Tegenover de populistische aanval op migranten heeft de culturele elite nog een beetje verhaal. Maar tegenover de aanval op haar zelf is zij sprakeloos. Twee weken geleden bekritiseerde ik de leegheid van de argumentatie van voormalig minister van cultuur Ronald Plasterk voor behoud van subsidies op kunst en cultuur. Ik betoogde dat een inhoudelijke visie op goede (en dus ook slechte) kunst noodzakelijk is. Een toneelstuk van Maria Goos is kwalitatief beter dan Oh oh Cherso, omdat Goos ons helpt op de weg van geweld naar beschaving, terwijl Oh oh Cherso het omgekeerde doet, schreef ik, en ik daagde iedereen uit het omgekeerde te betogen.

Die handschoen hebben velen opgepakt. Er is veel geschreven over het maatschappelijk belang van kunst. Maria Goos zelf betoogde dat kunst ons helpt om empathie te ontwikkelen (Het Vervolg, 20 november). Geert Drion acht kunst van belang om gebaande paden te verlaten, ons oordeel op te schorten, ongewisheid te aanvaarden en in dialoog te treden (Opinie & Debat, 20 november). Jan Terlouw ziet kunsten als houvast wanneer ‘graaizucht en eigenbelang en lelijkheid onuitroeibaar lijken’ (Opinie & Debat, 20 november). En Adriaan Veldhuizen vindt dat kunst ons traint in het voeren van debatten en ons leert ‘hoe we onze gevoelens en ideeën moeten uitdrukken’ (Opinie & Debat, 16 november).

Smaak
Deze auteurs suggereren dat elke kunstuiting dit doet. Onderscheid tussen goede en slechte kunst, of tussen hoge en lage cultuur, willen ze niet maken. Drion en Veldhuizen betogen zelfs dat zo’n onderscheid onmogelijk is. Iets is mooi als het in de smaak valt bij het publiek. Elk oordeel is subjectief en relatief.

Maar deze relativeringen zijn niet te verenigen met hun pretenties over wat kunst vermag. Als je elk onderscheid tussen hoge en lage cultuur relativeert, en dus betoogt dat alle cultuuruitingen ons inlevingsvermogen vergroten of ons leren met onzekerheid om te gaan, dan geldt dat ook als ik op deze pagina spuug of plas, mits ik betoog dat dit kunst is. Of zouden Drion of Veldhuizen willen beweren dat spugen op deze krant geen kunst is? In dat geval hebben ze dus toch een oordeel over hoge en lage cultuur.

Beschavend
Hun oordeelsontwijking is typerend voor de huidige culturele elite. Deze gelooft hartstochtelijk in de beschavende werking van kunst, maar niet meer in haar eigen beschavende werking. Dus betoogt ze dat kunst vanzelf beschaaft. Ze hoeft niets meer uit te dragen of te verdedigen, want kunst en cultuur doen het werk vanzelf. Ook ‘lage’ cultuur’. Ook Oh oh Cherso. Ook spugen op de Volkskrant. De elite geeft zichzelf hiermee een vrijbrief om onbekommerd het eigen plezier na te jagen.

Waarom de belastingbetaler daarvoor moet opdraaien, is een raadsel. Veel logischer is het er meer belasting over te heffen. Zie daar de ware reden voor de recente verhoging van het btw-tarief op podiumkunsten en kunstvoorwerpen.

Zelfverlakkerij
Dat alle cultuuruitingen vanzelf beschavend zouden zijn, is natuurlijk zelfverlakkerij, geboren uit angst en verlegenheid. De eigen kinderen moeten beslist op muziek- en balletles; andere kinderen mogen in grofheid en smakeloosheid wegkwijnen. En dat uit de mond van een sociaal-democraat als Veldhuizen.

Een sociaal-democratie die niet meer in beschaving en verheffing gelooft, raakt in zichzelf gekeerd en laat anderen verkommeren onder het mom van vrijheid. En zonder vertrouwen in de eigen beschavingsmissie blijven kunst en cultuur een terecht object voor populistische hoon: een speeltje van de culturele elite waar het volk natuurlijk niets aan wil bijdragen maar graag maximaal belasting op heft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden