Opstand Congolese rebellen steekt vernuftig in elkaar

'Congolese soldaten zijn zeer loyaal. Maar aan wie, dat kan snel veranderen.' Die cynische constatering van een plaatselijk militair deskundige schetst goed de warrige situatie in de Democratische Republiek Congo, na ruim twee weken van opstand tegen de regering van Laurent Kabila....

Van onze correspondent

Hans Moleman

KINSHASA

Is Congo in oorlog met Rwanda en Uganda, is het een binnenlandse opstand, of is het vooral een bizarre operette om de macht in een enorme bananenrepubliek? Het is van alle drie een beetje, zeggen waarnemers in de hoofdstad Kinshasa. Een ding is zeker, de troepen van Kabila leggen het af tegen de rebellen, die inmiddels vanuit het westen de hoofdstad dicht genaderd lijken te zijn.

Het succes van de rebellen is duidelijk het gevolg van een zorgvuldige planning. Maar één doel hebben ze niet kunnen verwezenlijken: een snelle staatsgreep. Het plan voorzag daar ruim twee weken geleden wel in. De opstandelingen doken niet alleen op in het oosten en het westen van het land, maar ook in de hoofdstad Kinshasa en in Kisangani, de strategische stad in het binnenland, aan de bovenloop van de Congo-rivier.

In beide steden werden de rebellen verjaagd door regeringstroepen, waaruit president Kabila moed putte en de opstand af deed als 'een tot mislukken gedoemd avontuur' van de Tutsi's, de 'padden uit het kleine Rwanda die de Congolese olifant willen verslinden'.

Uit de regeringspropaganda blijkt hoe diep Kabila is gekwetst door de opstand. Vijftien maanden geleden maakte de voormalige diamantsmokkelaar uit de zuidelijke provincie Katanga dankzij de steun van de Tutsi-soldaten van het Rwandese leger een einde aan 32 jaar dictatuur van Mobutu. Nu moet hij bijna machteloos toezien hoe zijn rijke (goud, diamanten, koper) en uitgestrekte (acht maal Frankrijk) land opnieuw wordt ingenomen door 'die soldaatjes' uit het oostelijk buurland Rwanda.

De redenen voor de opstand zijn divers. De Rwandezen vinden dat Kabila zijn belofte niet is nagekomen om, in ruil voor de overwinning van vorig jaar, van het oosten van het land een door Tutsi's gecontroleerde bufferzone te maken, zodat Rwanda geen last meer heeft van invallen van Hutu-bendes vanaf Congolees grondgebied.

Ook mag worden aangenomen dat de commandanten die Kabila in het zadel hielpen hun oog hebben laten vallen op minerale rijkdommen van het land.

Een belangrijke factor bij de opstand blijken ook enkele ex-handlangers van de verdreven dictator Mobutu. Het was al bekend dat generaal Baramoto, de chef van Mobutu's presidentiële garde, druk bezig was een staatsgreep tegen Congo's nieuwe leider te organiseren. Baramoto, die vorig jaar met een groep medestanders van het ancien regime naar Zuid-Afrika vluchtte, werd maanden geleden zelfs door de Zuid-Afrikaanse geheime dienst betrapt toen hij per vliegtuig in Pretoria terugkeerde van een geheime vergadering van samenzweerders ergens op de grens van Congo.

Volgens waarnemers heeft de groep-Baramoto een gelegenheidspact gesloten met de ontevreden Tutsi's. Dit gezelschap is de afgelopen tijd aangevuld met Congolese politici die merkten dat de nieuwe sterke man in Kinshasa steeds autocratischer trekjes kreeg, en geen ruimte liet voor hun aspiraties. De nieuwe coalitie heeft zich inmiddels officieel gepresenteerd als 'Congolese Democratische Coalitie' , met als president de geschiedenisleraar Ernest Wamba dia Wamba.

Over het democratisch gehalte van de coalitie mogen net als over de 'Democratische Republiek' van Kabila' twijfels bestaan, militair heeft de beweging de zaakjes prima voor elkaar. Met de ervaring van Rwanda, Baramoto en de Belgische oud-kolonel Mallants, die eerder militair adviseur van Mobutu was, is een slimme strategie ontworpen die Kabila's hopeloos ongedisciplineerde leger nu van de kaart veegt.

Meesterzet was meteen bij het begin van de opstand de inname van de strategische stad Kitona, aan de monding van de Congo-rivier, op driehonderd kilometer ten westen van Kinshasa. Daarvoor waren vliegtuigen gekaapt in de oostelijke grensstad Goma. Die werden, na een tussenstop in de Rwandese hoofdstad Kigali, naar Kitona gedirigeerd. De stad werd kort daarna ingenomen.

De afgelopen dagen zijn duizenden rebellen vanuit het oosten overgevlogen naar Kitona, alwaar zij zich aansluiten bij hun kameraden die optrekken richting Kinshasa. De operatie staat onder leiding van 'commandant James', Tutsi-militair en rechterhand van Rwanda's sterke man Kagame. Hij was tot vorige maand stafchef was van Kabila's leger. De operatie was kundig voorbereid: ook de commandant van de militaire basis in Kitona zat in het complot.

Er zou nauwelijks gevochten zijn, de meeste regeringsmilitairen liepen eenvoudig over. En ook in het oosten van het land, op de grens met Rwanda, bleken Kabila's commandanten er een flexibele opvatting van loyaliteit op na te houden, waardoor de steden Goma, Bukavu en Uvira zonder al te veel problemen in handen van de opstandelingen kwamen. Over eventuele slachtoffers is weinig bekend.

De regering in Kinshasa doet sindsdien wanhopige pogingen de dreigende ineenstorting te verhullen. Grote tegenaanvallen en overwinningen zijn gemeld, waarover vervolgens niets meer werd gehoord. Een haatcampagne is ingezet tegen de 'Nijlkoppen' (een verwijzing naar de Tutsi's die doorgaans smalle gezichten hebben) uit Rwanda en Uganda, bedoeld om de nationalistische gevoelens van de Congolezen op te zwepen.

Die haatcampagne is inmiddels verruimd tot 'de westerlingen', die allemaal samenzweren tegen Congo, en de buitenlandse media die 'de leugens' van de overwinningen van de vijand verspreiden en zo het moreel van het volk 'vergiftigen'. Vooral voor fotografen en cameralieden is het zo erg lastig geworden om nog te werken in Kinshasa, omdat ze geregeld worden opgepakt en zelfs met de dood bedreigd. De minister van Informatie heeft al persoonlijk een rolletje uit het toestel van een Reuters-fotograaf gehaald.

Typerend voor de angst van de regering is dat er tot nog steeds geen goed beeld is van de gebeurtenissen ten westen van Kinshasa. Journalisten, ook die van patriottische snit, krijgen van de regering geen toestemming om bij het 'front' te kijken. Volgens schaarse berichten van reizigers wordt er echter amper gevochten, en is het aantal doden en gewonden gering. De rebellen meldden gisteren de verovering van de stad Songololo en zouden nu optrekken naar Mbanza Ngungu, de laatste grote stad voor Kinshasa, zo'n 150 kilometer ten zuidwesten van de hoofdstad. In het oosten zou maandag de stad Lubutu, 240 kilometer ten oosten van Kisangani, in rebellenhanden zijn gevallen.

De regerings-tv riep de hele bevolking maandagochtend op om elf uur tien minuten te bidden voor de redding van Congo uit de 'klauwen van de barbaren'. Aan het begin van de middag vielen stroom en water weer uit in Kinshasa. Een paar uur later gaf de minister van Informatie eindelijk toe dat de elektriciteitscentrale van Inga in handen van de rebellen is. Hij meldde ook dat Congo geen militaire steun zal krijgen van Angola, waar Kabila dit weekeinde even op bezoek was.

Een 'ultimatum' van 24 uur dat de regering gisteren aankondigde, loopt binnenkort af, memoreerde de minister. Wat er daarna staat te gebeuren? 'Dat zult u wel merken. Dat is geheim.' Het ziet er naar uit, aldus waarnemers, dat Kabila koppig blijft en een compromis met de rebellen weigert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden