Oprukkende natuur en nieuwe huizen brengen molens in gevaar

Een molen in het landschap, het lijkt zo gewoon, maar er moet hard voor worden geknokt. Woningbouw, landschapsplannen en bouwval bedreigen de molens die er nu nog zijn....

AUKJE VAN ROESSEL

Van onze verslaggeefster

Aukje van Roessel

ALPHEN AAN DEN RIJN

De wind jakkert over de polder. Kracht negen. Toch staan de vier molens er roerloos bij. De storm lijkt aan hen voorbij te gaan. 'Typisch', zegt Arjan de Kok ineens, 'twee staan er in de vreugd.'

Molens praten met hun wieken. Bij een geboorte drukken ze vreugde uit, bij een sterfgeval kunnen ze in de rouw staan. De Kok, in zijn vrije tijd molenbiotoopwachter in het Zuidhollandse Alphen aan den Rijn, kent hun taal. Terwijl de wind aan zijn auto rukt, blijft hij zich verwonderd afvragen waarom twee van de vier molens met hun wieken iets anders uitdrukken dan de andere twee. 'Molenaars letten altijd op elkaar. Je zou hier toch verwachten dat ze alle vier in de vreugd staan.'

'Hier' is de polder bij Aarlanderveen, de enige polder in Nederland waar een molenviergang nog echt de polder bemaalt en ervoor zorgt dat de bewoners droge voeten houden. Al is het sinds kort wel met een hulpgemaal als rugdekking, dat kan bijspringen als de vier molens het niet alleen aankunnen.

'Deze molens van de viergang staan lekker in de wind. Daar houden molenaars van', legt De Kok uit. Maar niet alle molens hebben het zo goed. Huizen dringen op. En sinds kort worden molens ook bedreigd door allerlei plannen om de natuur te verrijken met bomen en struiken. De Kok maakt zich daar zorgen over. Als molenbiotoopwachter ziet hij het als zijn taak erop toe te zien dat ook de molens die geen 'functie' meer hebben, royaal in de wind blijven staan. Hij noemt zichzelf 'een soort waakhond'. Nederland kent ongeveer honderd van die waakhonden.

Onlangs heeft De Kok in die rol een bezwaarschrift gestuurd naar de gemeente Alphen aan den Rijn. 'Alphen heeft een Landschapsbeleidsplan uitgebracht. Dan zou je toch denken dat daarin wat wordt gezegd over de molen in dat landschap. Maar nee hoor. Ja, wel wat over de molenviergang bij Aarlanderveen, dat onder Alphen valt. Je moet wel blind zijn als je aan die vier molens voorbij zou gaan. Maar over de andere vijf molens hier helemaal niks, terwijl ze toch erg bepalend zijn voor het landschap.'

In de Steekterpolder staat een molen, een zogenoemde wipmolen, die bij uitvoering van dat Landschapsbeleidsplan ingeklemd dreigt te worden. Over een nu nog kale, omgeploegde akker wijst De Kok naar een aantal bomen dat een tehuis voor gehandicapten aan het gezicht onttrekt. Het bosje lijkt ver weg. 'Van die bomen baalt de molenaar al. Als de wind uit die richting komt, klaagt hij dat de wind zo bonkig is en hij niet lekker kan draaien. Nu wil de gemeente hier vlakbij een futenbos aanleggen en allerlei andere natuurverrijkende zaken. Maar dat haalt de wind helemaal weg. Het moet hier lekker kaal blijven, al klinkt dat misschien raar in een tijd dat we de schaarse natuur zo belangrijk zijn gaan vinden. Een molen die een tijd in de ruststand staat, kan al snel helemaal niet meer draaien. Dan raakt zo'n molen in de nesten.'

De Kok praat met liefde over molens. Ze gaan hem aan het hart. Een molen in Leiderdorp, ingeklemd tussen rijen nieuwbouwwoningen, wordt door zijn ogen gezien een triest geval. Geen fiere molen meer die met zijn wieken een polder beheerst, maar een vaal gebouw met vier rare uitsteeksels, dat verdwaald lijkt tussen de witte eensgezinswoningen, ook al is het bedoeld als versiering van de nieuwe woonwijk.

Op een rondgang door Alphen en zijn eigen woonplaats Alkemade weet De Kok over elke molen wel wat te vertellen. 'Alleen in de omgeving van Alkemade vind je rode molens, de enige echte moulins rouges', wijst hij op een aantal rode wipmolens. 'Ze worden ook wel roomse molens genoemd, omdat het hier katholiek is.'

Even later houdt De Kok stil bij een donkere wipmolen. 'Dit is ons topmodel', grinnikt hij. De Vrouw Vennemolen prijkt vaak op Hollandse kalenders of kaarten. Voorlopig echter niet meer, want de molen heeft kale roeden. Een grote peilstok geeft hier niet de stand van het water aan, maar het tot nu toe ingezamelde bedrag voor de broodnodige restauratie.

Als gemeente-ambtenaar in Alkemade weet De Kok hoe moeilijk het is voor gemeenten om molens te restaureren. 'Bij ons wordt nu de Googermolen gerestaureerd. Dat kost ruim een miljoen gulden. De gemeente Alkemade zou haar totale budget voor monumentenzorg dertien jaar lang kwijt zijn aan alleen die molen. We hebben gelukkig samen met de Rijnlandse Molenstichting ook andere bronnen aan kunnen boren, maar als dat niet zou zijn gelukt hadden we de boel moeten laten verslonzen.'

De molen naast het kleine huisje van Anna staat er wel mooi bij. Maar deze zogenoemde bovenkruier heeft dan ook nog kunnen profiteren van een inmiddels afgeschafte wet die voorschreef dat in oorlogstijd bepaalde molens gebruikt moesten kunnen worden voor de bemaling van de polders. Anna is bijna 75 jaar en woont al sinds 1953 in het kleine huisje naast de molen. De Kok komt er vaak. Even een bakkie doen bij Anna in de keuken.

De Kok glibbert gevaarlijk over het spekgladde houten brugje om bij Anna te kunnen komen. Op deze winderige dag rimpelt het water van de sloot angstig dicht langs haar huisje. 'Ik heb hier nooit licht of water gekend', zegt Anna. Ze bedoelt elektrisch licht en stromend water. Haar drinkwater haalt ze uit een put. 'Ik kook op gas. Dat heeft zuurstof nodig. Daarom heb ik altijd de deur openstaan.' De hordeur klappert open en dicht van de wind die eraan trekt.

Bij Anna in het keukentje lijkt de tijd stil te hebben gestaan. Verhalen over winters die zo koud waren, dat haar man Ab met een sleetje drinkwater moest gaan halen, verrijken het koffieuurtje. Toch dreigt ook de moderne tijd Anna's leven aan te gaan raken. 'Hoe was het ook weer?', kijkt Anna vragend naar De Kok, maar vervolgens draait ze zich naar het keukenraam, 'Als ik op mijn tenen ga staan, kan ik hem zien gaan.' 'Hem' is de hogesnelheidstrein. De Kok heeft haar erover verteld. De HST moet gaan razen door de polder aan de andere kant van de sloot. Anna maakt zich daar niet zo druk over: 'Ik weet niet of ik dat nog wel meemaak.' Maar De Kok is jonger. Hij maakt zich wel zorgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden