Oprichter Ally Derks over waarom ze afscheid neemt van 'haar' Idfa

'Je bent als festival ook een trendwatcher'

De geschiedenis in de nek hijgen, dat is wat een documentairefestival eigenlijk doet. Oprichter Ally Derks maakte van het Idfa het grootste in zijn soort. Het belangrijkste van een film? Wat er ná de vertoning gebeurt.

'De A in Idfa van Ally? Dat is niet waar. Het is echt teamwork, zo'n festival.' Foto Christoph Neumann

Uw collega's zijn al maanden bezig met uw afscheidsfeest. 'Het wordt een programma zoals Ally zelf', zegt algemeen directeur Cees van 't Hullenaar: 'Veel, van alles, liefst tegelijkertijd, en met heel veel mensen.'

'O, hilarisch!'

Los van eten en drinken en dansen: achttien van de grootste namen uit de internationale documentaire laten de film zien 'die hun leven heeft veranderd'. Op welke verheugt u zich het meest?

'Ach, ze zijn allemaal geweldig. Dat er zo velen komen, ontroert me. Fred Wiseman, mijn eerste juryvoorzitter, is al 87. D.A. Pennebaker, een van de eerste representanten van direct cinema, is 92. Hubert Sauper komt, Maziar Bahari, The Yes Men. Mensen met wie ik dertig jaar heb gewerkt. De tranen sprongen in mijn ogen toen ik de lijst zag.'

Als ze u zouden vragen welke documentaire uw leven veranderde, welke noemt u dan?

'Leven veranderen vind ik te zwaar geformuleerd. Maar de film die me meer dan ooit aan het denken heeft gezet over de rol van de filmmaker, is Kisangani Diary van de Oostenrijker Hubert Sauper. Hij reisde in 1997 mee met een VN-trein in Zaïre, waar na de slachting op de Tutsi's tienduizenden Hutu's naartoe waren gevlucht.

'Ik zag de film op een zondagochtend tijdens het filmfestival van Berlijn. Er zit een scène in waarin je een vrouw ziet die dood aan de kant van de weg ligt. Ze heeft een baby in haar armen en die baby leeft nog. Hubert, die er langsloopt, filmt door. Daar heb ik nooit een bal van begrepen. Volgens mij is het een normale reactie, voor een vrouw in elk geval, dat je die baby oppakt.

'Ik ben met Hubert in discussie gegaan over wat de rol is van de regisseur en over wat ethisch is, in zo'n geval. Hij zei: 'Dat kind zou toch dood zijn gegaan.' Tot op de dag van vandaag snap ik niet dat hij die baby de laatste minuten van zijn leven niet een beetje troost heeft gegeven.'

12 dagen docu's

Het 30ste International Documentary Film Festival Amsterdam wordt gehouden van 15 t/m 26/11. De online kaartverkoop is begonnen, de centrale kassa bevindt zich in Pathé De Munt. Behalve de Volkskrantdag (25/11) is er dit jaar ook voor het eerst de Volkskrant Magazinedag (26/11). Op 26/11 is er een Juniorprogramma, 's ochtends vanaf 8 jaar en 's middags vanaf 10 jaar.

Ally Derks: bijna 59, donkerblauw pak aan, Idfa-speldje op de revers van haar jasje. We zitten in de bibliotheek van de prestigieuze Robert Bosch Academy in Berlijn, waar ze het afgelopen jaar met acht fellows een denktank vormde die grote politieke thema's bestudeert. Op de gang zijn we de voormalig minister van Buitenlandse Zaken van Canada al gepasseerd - tegenwoordig is hij hoofd Vluchtelingenwerk Europa. En daar, ze wijst naar beneden, het atrium in, daar geeft een Japanse hoogleraar geschiedenis een lezing over het oorlogsverleden van zijn land.

Wat de vrouw die volgende week afscheid neemt van het grootste internationale documentaire festival ter wereld, hier doet? 'Ik organiseer filmvertoningen met debatten. Het is net als bij Idfa, maar dan kleinschalig. Pas nog De kinderen van juf Kiet, de film van Peter en Petra Lataster over een klasje vluchtelingenkinderen. Daar komt voornamelijk onderwijzend personeel op af. Directeuren van scholen. Het is best hoogdrempelig hier; de Turken en Syriërs komen niet binnen, zal ik maar zeggen.'

Aardt u goed in deze omgeving?

'Heel goed. Mijn moeder zei al: Ally is nergens bang voor. Die praat net zo makkelijk met de koningin als met de buschauffeur. Als tegenwicht tegen het hoogdrempelige hier, toon ik documentaires buiten het instituut, in het Prinzessinpark bijvoorbeeld, waar veel Turkse en Syrische vrouwen groenten verbouwen. Daar liet ik Kismet zien, een film over de invloed van Turkse soapopera's op de emancipatie van vrouwen. Dat contrast, daar hou ik van.'

Het afgelopen jaar was u al niet meer betrokken bij de programmering van het festival. Heeft u het Idfa gemist?

Ze zegt het zonder nadenken: 'Ik heb geen seconde heimwee gehad.'

Ally Derks was een 26-jarige filmwetenschapper toen ze in 1987 een plan voorlegde aan haar baas bij het Nederlandse Filminstituut: wat als we een documentairefestival beginnen? Ze had het idee opgepikt van Hans Beerekamp, destijds filmrecensent van NRC Handelsblad. 'Hij was dat jaar juryvoorzitter van Festikon, de voorloper van Idfa, en hij zei: 'Ik heb veel heel goede documentaires gezien, gek eigenlijk dat we daar in Nederland geen festival voor hebben.'

Zo heeft ze de begintijd weleens omschreven: drie vrouwen op een zolderverdieping, twee telefoons, twee typemachines en zelf de postzegels plakken. Grote namen uit de Nederlandse filmwereld ondersteunden hun plan: Joris Ivens verbond zijn naam aan de eerste editie van het festival, het ministerie van WVC kwam met 50 duizend gulden over de brug.

Nu trekt het festival meer dan 250 duizend bezoekers; op die eerste editie kwamen tweeduizend mensen af op veertig films die, zoals het selectiecriterium luidde 'emotioneren, aanleiding geven tot discussie, en een duidelijke signatuur van de maker hebben'.

De openingsfilm, Dear America, Letters Home from Vietnam, ging over posttraumatische stressstoornis. Er was een retrospectief van regisseur Ken Loach. Bert Haanstra stelde de top-10 samen.

Foto Christoph Neumann

Documentaire is alles tussen poëzie en propaganda, was lange tijd uw slogan.

'Die kwam van Jan Vrijman. Hij was in die tijd een grote naam in de journalistiek en de filmwereld, en hij kwam ons na de eerste editie helpen. Jan was mijn klankbord. Ik ging eens per week naar hem toe met een stapeltje films en dan zei hij: 'Ally, wat heb je deze week gezien?' Ik zie me nog zitten aan zijn werktafel. Jan heeft me geleerd heel scherp te formuleren waarom ik films selecteerde.'

Wat voor sfeer hing er destijds rond het festival?

'Het was anarchistischer allemaal. We nodigden in die tijd nog de minister van Cultuur uit voor de opening. Die kwamen dan wel, maar je moest zelf hun speech schrijven. Dus op een avond staat minister van Cultuur Hedy d'Ancona op het podium, en hoort ze zichzelf zeggen dat onze subsidie het jaar erna verdubbeld zou worden. Had Jan geschreven. En zij had die speech van tevoren niet gelezen. Hilarisch.'

In die eerste jaren van het Idfa hoorde je ook nog al eens: de A uit Idfa is misschien nog wel meer de A van Ally dan van Amsterdam.

Ze lacht.

Was u daar trots op?

'Ik ben me er nooit bewust van geweest. Het is ook niet waar. Het is echt teamwork, zo'n festival.'

Ik leg het u voor, omdat iedereen die ik voor dit interview sprak, zei: Ally heeft een sterke mening. Een van uw beste vriendinnen vertelde hoe ze op zoek was naar een kamer in een studentenhuis en voor de ballotagecommissie moest verschijnen. Die bestond uit één lid: u.

'Ha! Dat is waar. De andere meisjes vertrouwden mij dat toe.'

Wanneer, in uw werk, heeft die sterke mening u het meest dwarsgezeten?

'Het ergste dat mij kan, en is, overkomen is het afwijzen van een film, meestal in de eerste, ruwe versie, die achteraf heel goed blijkt te zijn geworden.'

In welk jaar had u voor het eerst het idee: we zijn met Idfa met iets groots bezig?

'Dat was toen in 1993, Idfa Forum erbij kwam. Daar worden filmmakers, producenten en investeerders bij elkaar gebracht, worden films verkocht aan omroepen en nieuwe projecten worden gefinancierd. Het was nog een hele tour om dat binnen te halen.

'Forum is een door Brussel gefinancierd programma. Het zou eerst naar Denemarken gaan, toen naar Amsterdam. Ik heb nog een presentatie gegeven in Brussel, voor commissioning editors uit de hele wereld, mensen die films aankopen voor omroepen. Iedereen was enthousiast. Een maand voor ons festival begon, kreeg ik een telefoontje van een Brusselse ambtenaar: het ging toch niet door.

'Ik heb die man door de telefoon getrokken. Gedreigd: ik ga Hedy d'Ancona bellen! Meteen even aan namedropping doen, weet je wel, Hedy was minister van Cultuur in die tijd. Ik ben fel als ik in het nauw zit, dan komt mijn activistische kant naar boven. '

Idfa is vanaf de oprichting alleen maar groter geworden. Na Idfa Forum kwam het Jan Vrijman Fonds, dat films uit derdewereldlanden financierde. Het bezoekersaantal groeide gestaag, er werden steeds meer films vertoond. Was er in die eerste tien jaar ook iets wat u beschouwt als een dieptepunt?

Het is lang stil. 'Ik heb geen dieptepunten. Als dingen niet lukken, lukken ze niet. Ik heb lang geprobeerd Al Gore naar het festival te halen, vanwege zijn klimaatfilm. Is niet gelukt. Maar is dat een dieptepunt?'

In 1999 werd het Shadow Festival opgericht, uit onvrede over de grootschaligheid en commercialisering van Idfa. Idfa zou te weinig de voorhoede van de documentaire laten zien.

'Dat was vervelend, maar geen dieptepunt. Als iets je niet aanstaat, als je vindt dat anderen iets laten liggen, dan begin je je eigen festival. Ik had het zelf kunnen doen. Overigens was ik het niet met de oprichters eens. Ik vond dat we als Idfa alle soorten films aan bod lieten komen.'

Nog een punt van kritiek in die tijd: Idfa-films zouden een hoog Novib-gehalte hebben.

'En politiek correct zijn. Ja, ik wil de wereld beter maken. Ja, ik wil dat mensen met elkaar discussiëren naar aanleiding van kunst, in plaats van elkaar de hersens in slaan. Als dat politiek correct is, wat is daar dan tegen?'

Is er, in die dertig jaar, kritiek geweest die u wél heeft geraakt?

'Bij het 20-jarig bestaan van het Idfa werd in elk interview de vraag gesteld: hoe lang blijf je nog? Dat heeft me in mijn eer aangetast.'

Ze heeft het al die jaren het leukste onderdeel gevonden van haar werk: naar festivals reizen en films zien. Als je optelt hoeveel films ze heeft beoordeeld, kom je makkelijk aan de vijftigduizend. Is er een hoek in de wereld waar volgens haar de beste films vandaan komen? 'Scandinavië. Daar wordt stevig geïnvesteerd in documentaires. Bovendien: de Dogma-films komen er vandaan en ze hebben Lars von Trier. In Oost-Europa worden ook prachtige films gemaakt. Omdat mensen enorm onder censuur hebben geleefd, vertellen ze hun verhaal op een meer metaforische manier. Afrikaanse documentaires vind ik dan weer te veel 'televisie': beeldje, interviewtje, beeldje, snel gemonteerd.'

En Nederlandse documentaires?

'Er wordt hier veel voor tv gemaakt. Dan mag je film maar 52 minuten duren. Ik vind: een verhaal duurt zo lang als nodig is om te worden verteld. Je zegt ook niet tegen Rembrandt: je mag wel schilderen, maar alleen op een doek van 20 bij 20 centimeter?'

'Nederlandse documentairemakers zijn navelstaarders. Het is altijd: ik, mijn moeder, en de buurvrouw.'

'Dat heb ik wel eens gezegd, ja. Maar het wordt minder. Nederlanders zijn ontdekkingsreizigers, ze maken hun verhalen nu ook ver over de grens.'

Hoe ontspant een directeur van een miljoenenfestival?

'In de kas in onze tuin in Lutjebroek. Als ik rotfilms heb gezien, films waarvan ik moet huilen, kan ik uren met een kwastje de spinnenwebben uit de cactussen halen.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Foto Christoph Neumann

Vrienden van u vertelden over Camping Stortemelk op Vlieland. U komt daar al dertig jaar met uw man Bob. Wat maakt het daar zo fijn?

'Het grote niets. Onze tent staat vlak achter het duin. Heuvel op, en je ziet de zee.'

'Alle 13' heet de appgroep van de vrienden die ze daar in de loop van de jaren heeft ontmoet - naar de avond waarop ze met z'n achten in korte tijd dertien flessen rode wijn soldaat hadden gemaakt. 'Het zijn allemaal mensen die net als ik van het eiland houden omdat het zo'n escape is uit onze drukke levens. We vinden het fijn om in onze blote kont te lopen op het naturistendeel van het strand, we houden van een borrel en van discussiëren.

'Ik organiseer er elk jaar een filmvertoning in het plaatselijke filmhuis. Eén documentaire, altijd op basis van de gesprekken die we met de vriendengroep hebben. Dat kan een film over autisme zijn; iedereen in de groep heeft wel een kind met een sterretje. Seks vinden we allemaal ook interessant, dus ik heb Weiner (2016, Josh Kriegman en Elyse Steinberg) laten zien, over de Amerikaanse politicus die nu voor sexting is veroordeeld.'

Het klinkt een beetje als: terug naar hoe u bent begonnen.

'Dat is waar. Met dertig man in een zaaltje naar een film kijken, en daarna heel persoonlijk napraten. Idfa is daar te groot voor geworden.'

Cees van 't Hullenaar zei: 'De laatste jaren werd Idfa voor Ally te veel een keurslijf. Ziet hij dat goed?'

'Ik weet zeker dat mijn collega's nu al bezig zijn met plannen schrijven voor volgend jaar. Dat móét, wil je de financiering rond krijgen. Want voor elk programmaonderdeel moeten we sponsoring regelen. Dat krijg je met de basissubsidie niet rond. En die sponsors willen weten wat je gaat vertonen, voor ze met geld over de brug komen.

'Dus ja, ik dacht steeds vaker: verdomme, we zijn een documentairefestival. Je moet kunnen improviseren. Ik verzon het programma liever twee maanden van tevoren, zodat je ook de allerlaatste films mee kon nemen.'

Wanneer nestelde zich voor het eerst de gedachte in uw hoofd: het is tijd om te stoppen?

'Toen ik twee jaar geleden het aanbod kreeg om hier in Berlijn fellow te worden. Ik had nooit nagedacht over een leven na Idfa, maar nu dacht ik: andere stad, andere mensen. En misschien is het tijd dat ik plaatsmaak voor een jongere garde. Ze zullen me ongetwijfeld missen, maar het zal ook ruimte geven om eigen dingen te doen.'

Barbara Visser, die dit jaar het programma heeft samengesteld, zei over de toekomst van Idfa: 'Met het enorme aanbod van documentaires op Netflix, moeten wij het meer dan ooit hebben van de verbeelding. Idfa zet deze editie de cinematografische kwaliteiten van de makers centraal.'

'Barbara is zelf beeldend kunstenaar. Ik begrijp dat ze het zegt, en ik kan voor een deel haar redenering volgen. Maar voor mij blijft het belangrijkste van Idfa: de discussies en debatten na afloop van de film, het op de kaart zetten van maatschappelijke onderwerpen.

'Ons festival is politieker dan menig ander festival, onze films hebben altijd boven op de geschiedenis gezeten. De val van de Muur. Glasnost en perestrojka. De studentenopstand op het Tiananmenplein in Beijing, de vluchtelingencrisis. Je bent als festival ook een trendwatcher. De Krim: daar hadden we al films over voordat de problemen begonnen.'

Wat ze na dit jaar Berlijn gaat doen? 'Sorry', zegt Derks, terwijl ze een sigaretje rookt op het balkon, 'daar kan ik nog niks over zeggen. Maar ik weet zeker dat het met documentaires en met activisme te maken zal hebben.'


Lees hier welke docu's u niet mag missen op Idfa 2017

Het begint pas over twee weken, maar de kaartverkoop start deels morgen al: Idfa 2017. De Volkskrant (film)redactie keek en selecteerde alvast. 24 tips die gegarandeerd tot napraten leiden. (+)

De vijf van Ally

Van 19 tot en met 24/11 vertoont 2Doc (VPRO, NPO2) vijf favoriete documentaires van Ally Derks, door haarzelf ingeleid. 'Omdat ze laat worden uitgezonden, heb ik vermeden zware films te kiezen. Cry from the Grave, over Srebrenica, dat ga je mensen om elf uur 'savonds niet meer aandoen.'

Niettemin heeft The Act of Killing (2013), waarin maker Joshua Oppenhamer Indonesische paramilitairen de gruweldaden laat naspelen die ze tijdens genocide in 1965 hebben begaan. 'Prachtig vormgegeven, confronterend voor daders, slachtoffers en kijkers.'

Derks koos ook voor Gimme Shelter (1970), de registratie van Albert en David Maysles van het volledig uit de hand gelopen concert dat de Rolling Stones in 1969 gaven in Livermore, net buiten San Fransisco.

'Ik ben opgegroeid met de Stones en hou van hun muziek. Ontroerend om de jonge en naïeve Stones in 1969 te zien. Na het zien van de beelden van de moord op een concertganger door een Hell's Angel, lijken ze jaren ouder. Ik zag de film voor eerst in de jaren negentig, de Stones waren gemiddeld 60 jaar oud. Het was eigenlijk een dubbele confrontatie met ouder worden en het verlies van onschuld.'

Voor alle films: 2doc.nl

Meer over