Oprekken helpt tegen artrose

Beschadigd gewrichtskraakbeen kan zichzelf herstellen door het gewricht enkele maanden met een metalen frame op te rekken. Ook na de behandeling lijkt het herstelproces door te gaan....

JOHN EKKELBOOM

GEWRICHTSSLIJTAGE - artrose - kan zo ernstig en pijnlijk zijn, dat het vastzetten van het gewricht onvermijdelijk is. Het tussenliggende kraakbeen wordt dan weggebeiteld waarna de bloedende botdelen aan elkaar kunnen vastgroeien. De pijn is voorgoed verdwenen, maar het gewricht kan niet meer bewegen.

Dit is nog wel mogelijk als de chirurg het aangedane gewricht vervangt door een kunstgewricht. Maar ook dit alternatief heeft zijn nadelen. Zo'n prothese heeft slechts een levensduur van tien tot vijftien jaar. Daarna is het moeilijk het gewricht nog te verstijven. Kunstgewrichten worden daarom meestal alleen bij ouderen toegepast.

Omdat beide technieken - verstijving en prothese - niet de ideale oplossingen zijn, proberen artsen en onderzoekers op andere manieren ernstige artrose aan te pakken. Een nieuwe, nog experimentele methode is het tijdelijk ontlasten van het gewricht met een uitwendig metalen frame. Het Academisch Ziekenhuis Utrecht (AZU) heeft als eerste in de wereld deze zogenaamde Ilizarov-gewrichtsdistractie voor behandeling van artrose toegepast. De resultaten zijn hoopgevend.

Gewrichtskraakbeen dat fors is beschadigd, geneest niet vanzelf. Doordat er geen zenuwen en bloedvaten in zitten, krijgen de kraakbeencellen te weinig voedingsstoffen voor herstel. Het aanbod vanuit de gewrichtsvloeistof is onvoldoende. Bovendien werken de kapotte kraakbeenvlakken als schuurpapier, waardoor de kwaal alleen maar toeneemt.

Hulp van buitenaf is noodzakelijk om de patiënt van zijn hevige pijnen vanuit het onderliggende bot te kunnen verlossen en om de beperkte beweeglijkheid van het gewricht te verbeteren. Een operatiemethode die al langer in onderzoek is, is het met priem, boor of krabbertje kunstmatig beschadigen van het vrijliggende bot op de plaats van de artrose. Het bot gaat bloeden, waarna stamcellen uit het beenmerg het defect opvullen met nieuw weefsel. Echter, dit weefsel is minder veerkrachtig en kwetsbaarder dan het oorspronkelijke kraakbeen. Het euvel komt in veel gevallen binnen enkele jaren weer terug.

Betere resultaten lijken de technieken te geven die gebruik maken van kraakbeen van de patiënt zelf om daarmee de beschadiging op te vullen. Het oogsten van dit kraakbeen gebeurt op een plek waar het gewricht geen belasting ondervindt. Er zijn twee verschillende behandelingen mogelijk met het geoogste kraakbeen: óf de kraakbeencellen worden in een laboratorium opgekweekt en later in het probleemgewricht ingebracht waarna ze spontaan nieuw kraakbeen genereren; óf het stukje kraakbeen wordt als geheel getransplanteerd naar de plaats van beschadiging. Hoewel de resultaten van deze experimentele transplantaties in het buitenland vrij gunstig zijn, moeten studies nog uitwijzen wat het langetermijneffect ervan is.

Dit geldt ook voor de Ilizarov-gewrichtdistractie. Het elegante van deze methode is dat het gewricht zelf niet wordt geopereerd, maar dat het kapotte kraakbeen de kans krijgt zichzelf te herstellen door het beschadigde gewricht met een metalen frame te ontlasten.

Het frame bestaat uit enkele 1,8 millimeter dikke metalen draden die dwars door de beide scharnierende botten van het gewricht worden geboord. Aan de buitenzijde van het betreffende onderbeen zitten rondom het gewricht metalen ringen waarin de draden als een snaar zijn opgespannen. De ringen staan op hun beurt onderling met elkaar in verbinding met metalen draadstangen. Door deze stangen langzaam te verlengen, is het mogelijk de afstand tussen de ringen te vergroten. Tijdens deze verlenging trekken de draden het gewricht iets uit elkaar.

Orthopedisch chirurg Peter van Roermund van het AZU legt uit dat het frame oorspronkelijk is ontwikkeld door Ilizarov, een Russische orthopeed die enkele jaren geleden is overleden. Deze arts paste het na de Tweede Wereldoorlog toe om botbreuken van oorlogsslachtoffers te fixeren. In plaats van de stalen stangen te verlengen, maakte hij ze korter om de botdelen tegen elkaar te drukken.

Na die tijd kreeg het Ilizarov-frame ook andere toepassingen. Als eerste in Nederland gebruikt Van Roermund in het AZU sinds 1989 het frame voor het herstel van complexe botbreuken en het verlengen van armen en benen.

In 1990 begon hij met de eerste experimentele Ilizarov-gewrichtsdistracties bij enkels met kraakbeenbeschadiging.

Inmiddels zijn veertig patiënten behandeld. Ze hebben allemaal twee operaties ondergaan: één om het frame met draden te plaatsen, de andere om het hulpmiddel drie maanden later weer te verwijderen. Vlak na de eerste operatie werd ieder frame vijf dagen achtereen telkens een millimeter verlengd, waardoor er uiteindelijk een halve centimeter extra ruimte in het gewricht ontstond. Daarna mochten de patiënten naar huis om drie maanden lang hun enkel normaal te belasten.

Ruim 80 procent van de patiënten blijkt baat te hebben bij de distractie. De pijn vermindert of verdwijnt geleidelijk dankzij de behandeling. Nadat het frame is verwijderd, is er eerst een terugval maar deze herstelt zich weer.

Van Roermund vindt de resultaten heel bijzonder omdat normaal bij artrose de pijn in de tijd toeneemt, terwijl na distractie die pijn juist alleen maar vermindert. Ieder jaar is er winst volgens hem. De meeste patiënten kunnen zich weer normaal bewegen.

'Het frame zet de hele enkel vast. Maar doordat de metalen draden enigszins doorbuigen, blijft het gewricht iets in beweging zonder dat de kraakbeenvlakken tegen elkaar aankomen. Je ontlast dus het kraakbeen, maar er blijven wel kleine drukveranderingen optreden in de gewrichtsvloeistof. Daardoor is er een voortdurende aanvoer van voedingsstoffen die nodig zijn voor het herstelproces.'

Dr. Floris Lafeber, research-cordinator van het laboratorium voor reumatologie van het AZU merkt op dat volledig herstel in drie maanden uiteraard onmogelijk is. De periode blijkt wel voldoende om de kraakbeencellen die extra steun in de rug te geven om daarna op eigen kracht verder te kunnen. Het idee is dat de cellen tijdens de behandeling voldoende in staat zijn tussenstof te produceren waarin ze liggen ingebed. Een artrotisch gewricht is normaal niet in staat deze matrix aan te maken.

Of het kapotte kraakbeen zich ook daadwerkelijk herstelt, staat overigens nog niet vast. Wel is zeker dat de patiënten minder of geen pijn meer hebben en dat de gewrichtsspleten volgens röntgenfoto's in de tijd toenemen. Kraakbeen is niet zichtbaar op dergelijke foto's. Het lijkt er dus op dat er zich nieuw weefsel vormt.

Van Roermund en Lafeber denken dat de gewrichtsdistractie in ieder geval een verstijvingsoperatie kan uitstellen. Voor hoelang, weten ze niet. En of zo'n verstijvingsoperatie daarna nog nodig zal zijn, moet de tijd leren.

John Ekkelboom

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden