Oppositie Wit-Rusland lonkt naar Europa

Oleg Voltsjek vocht in de jaren tachtig voor de Sovjet-Unie in Afghanistan. Sindsdien weet hij: je plicht is niet het vaderland verdedigen maar de rechten van de mens....

Voltsjek (33), jurist in hart en nieren, voert al jaren oppositie tegen president Aleksandr Loekasjenko. Hij is een van de oprichters van het 'Burgercomité verkiezingen 2001', een club waarin partijen en onafhankelijke oppositieleden zich hebben verenigd. Kort geleden was hij op uitnodiging van de Alfred Mozer stichting in Nederland.

'De angst voor Loekasjenko is groot', zegt Voltsjek. 'Partijen komen daarom vanzelf naar ons toe. Oppositieleden worden veelvuldig bedreigd en gevangen gezet. Sommigen zijn zelfs spoorloos verdwenen.'

Het Burgercomité probeert de oppositie één gezicht te geven. De parlementsverkiezingen van oktober vorig jaar maakten duidelijk hoe sterk de oppositie intern verdeeld was. Terwijl de meeste partijen opriepen tot boycot van de verkiezingen, raadden de Sociaal-Democraten aan toch te gaan stemmen.

De oproep tot boycot mislukte. Volgens de staatstelevisie ging 60 procent naar de stembus, de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) hield het op 47 procent. Loekasjenko, sinds 1994 president, zit nog steviger in het zadel dan voor de verkiezingen.

Maar bij de komende verkiezingen zal het anders gaan, benadrukt Voltsjek, die zelf lid is van de Sociaal-Democraten. Het comité schuift binnenkort een kandidaat naar voren die de verkiezingsstrijd met Loekasjenko zal aangaan.

Het verkiezingsprogramma van het comité is helder: minder bevoegdheden voor de president, meer voor het parlement; scheiding van de uitvoerende, rechterlijke en wetgevende macht; een vrije pers. Belangrijker is dat Wit-Rusland een soevereine staat blijft en uit de unie met Rusland stapt - ook al stelt de samenwerking tussen de twee staten in de praktijk weinig voor.

Voltjsek: 'Vriendschappelijke banden met Rusland, prima. Maar de economische toestand is daar net zo deplorabel als hier. De investeringen moeten uit het Westen komen. Onze prioriteit ligt bij Europa en de NAVO.'

De lijst met mogelijke presidentskandidaten van het Burgercomité is tot nu toe teruggebracht tot vier. Van hen is voormalig premier Michail Tsjigir het bekendst. Hij nam in 1996 ontslag, nadat Loekasjenko middels een referendum het parlement naar huis had gestuurd en zijn eigen aanhangers als nieuwe volksvertegenwoordigers had benoemd.

De tweede is Pavel Koslovski, minister van Defensie in het kabinet van Tsjigir. Voormalig gouverneur van de provincie Grodno Demion Domasj is de derde. De vierde, Vladimir Gontsjarik, is de enige van de kandidaten die nu nog een publieke functie vervult. Hij is leider van de Federatie van vakbonden.

Ook zij zijn door Loekasjenko en diens geheime dienst (die nog altijd KGB heet) bedreigd en geïntimideerd, vertelt Voltsjek. 'Tsjigir zat twee jaar geleden voor zeven maanden vast, omdat hij miljoenen zou hebben verduisterd. Hij werd veroordeeld tot drie jaar voorwaardelijke gevangenisstraf. Bij Koslovski is zijn buitenhuis door onbekenden in brand gestoken.'

Voltsjek heeft zelf meermalen boetes moeten betalen wegens 'vandalisme' en andere 'misdragingen'. Een keer is hij opgepakt en in de cel beland. 'Op een protestbijeenkomst riep ik de politie en de KGB op te stoppen de bevelen van Loekasjenko nog langer op te volgen. Bij wijze van grap zei ik dat ik in de toekomst als hoofd van justitie hen zou vervolgen daarvoor. In een politiecel werd ik wakker. Agenten hadden me met hun handen en voeten bewusteloos geslagen.' Zijn echtgenote kon niet meer tegen de bedreigingen en scheidde van hem. 'Loekasjenko pakt niet alleen jou, maar je hele familie.'

Maar intimidatie is niet het enige middel waarmee Loekasjenko het de oppositie moeilijk maakt. Sinds twee weken is buitenlandse financiering van politieke en maatschappelijke organisaties per decreet verboden. Voor het Burgercomité wordt het moeilijk zijn campagne te financieren. Geld van de OVSE, die het comité steunt, is nu geblokkeerd.

Voor de onafhankelijke media kan het decreet volgens Voltsjek zelfs de genadeslag betekenen. 'Zij zijn niet verboden, maar als er geen geld komt uit het buitenland, dan moeten vele kranten sluiten.' Het enige televisiekanaal in Wit-Rusland gebruikt Loekasjenko voor zijn eigen propaganda. 'Oppositieleden worden steevast als nationalisten afgeschilderd en krijgen geen kans zich aan dat stempel te ontworstelen. De oppositie wordt onzichtbaar gemaakt.'

De strategieën van Loekasjenko lijken te werken. Onder de plattelandsbevolking blijft hij populair. Zouden er nu presidentsverkiezingen worden gehouden, dan zou 41 procent van de Wit-Russen op hem stemmen. Dit blijkt uit opiniepeilingen van het Nisepi (Onafhankelijk Instituut voor Sociaal-economische en Politieke Studies), gehouden in februari en maart. Zijn politieke rivalen liggen ver achter hem. Voormalig premier Tsjigir kan op niet meer dan 3,3 procent rekenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden