INTERVIEW

Opperlobbyist en 'polderkeizer' opererend vanuit de schaduw

Hij wordt gezien als de opperlobbyist van Nederland. Niek Jan van Kesteren, algemeen-directeur van werkgeversorganisatie VNO-NCW. Na 25 jaar in het centrum van de macht vertrekt hij. 'Bij onderhandelen gaat het om de kunst van het niksdoen.'

Niek Jan van Kesteren. Beeld Freek van den Bergh

De roman De Tijgerkat, verschenen in 1957, is voor een man in zijn positie een opmerkelijke handbijbel. Niek Jan van Kesteren, algemeen-directeur bij werkgeversorganisatie VNO-NCW, kocht het voor een euro bij De Slegte in Leiden. Vooral omdat Claudia Cardinale op de omslag stond, in een scène uit de film van Visconti. 'Ik lees en herlees altijd wel een paar pagina's. Alles staat erin. Zoals de vergankelijkheid wordt beschreven, dat kan niet beter. De dingen gaan zoals ze gaan en ook als je je inspant, kun je er niet veel aan doen. Die gedachte kan een troost zijn.'

Het is het enige boek dat de Italiaanse prins Giuseppe Tomasi di Lampedusa in zijn weinig ambitieuze leven schreef. Het volstond om hem wereldberoemd te maken. De ene hoofdpersoon is de oude edelman Don Fabrizio, prins van Salina. De andere is Tancredi, zijn leerling. Als met de komst van Garibaldi de revolutie voet aan wal zet op Sicilië, aarzelt Tancredi niet zich aan te sluiten bij de nieuwe tijd, terwijl Fabrizio vasthoudt aan wat hij had.

Van Kesteren ontleende er zijn leidmotief aan: 'Alles moet veranderen, opdat alles hetzelfde blijft.' Onder zijn leiding buigt werkgeversorganisatie VNO-NCW al decennia soepel mee met het economisch tij en de politieke dagkoers. Met instemming haalt hij de woorden van Tancredi aan: 'Ga er maar van uit dat we meedoen met de revolutie. Dan blijft alles hetzelfde.'

De Tijgerkat

De roman De Tijgerkat van Giuseppe Tomasi di Lampedusa speelt in het leven van Niek Jan van Kesteren een belangrijke rol. Het motto uit Di Lampedusa's roman heeft Van Kesteren tot het zijne gemaakt: alles moet veranderen, opdat alles hetzelfde kan blijven.

'De werkelijkheid is een stroom waarop we slechts kunnen meedrijven als algen in de zee.' Ook in die woorden van prins Fabrizio herkent Van Kesteren zich. Altijd het zittende kabinet steunen - dat is de koers die hij sinds 1999 voor VNO-NCW uitzette. 'Mensen zien ons als een kapitalistische macht die altijd bovenkomt. Ik ben er in gaan geloven dat het goed is naar ondernemers te luisteren. Zonder ondernemingen is er geen geld voor scholen, voor ziekenhuizen en wegen, is er geen werk. We hebben vaak gelijk want de economie is een soort natuurwet. Tegelijkertijd brengen we vaak een onaangename boodschap. Mensen horen niet graag dat loonmatiging en flexibiliteit goed zijn voor de werkgelegenheid. Daarom hebben wij altijd vrienden nodig die dat ondersteunen.'

Uit wat vakbondsbestuurders en politici over Van Kesteren vertellen, ontstaat het beeld van een schaduwkoning, al vele jaren onzichtbaar opererend in de topdrie van invloedrijkste Nederlanders. Opperlobbyist ook. 'De koning, nee de keizer van de polder', zegt Doekle Terpstra, voormalig voorzitter van het CNV. 'Een man die Machiavelli goed heeft gelezen. Hij leeft om compromissen te maken.'

'Hij geniet van dat profiel van stille kracht', zegt voormalig FNV-onderhandelaar Wilna Wind. 'Alles onder vier ogen regelen, geen ambtenaren erbij. Laten we eens even met z'n tweeën kijken, zegt hij dan. Ik heb 'm nooit met de vuist op tafel zien slaan.'

'Hij geeft zijn gesprekspartners de indruk dat hij hun probleem oplost', vertelt Agnes Jongerius, voormalig voorzitter van de FNV. 'Intussen is hij snoeihard met de eigen agenda bezig. Met kleine stappen kom je ook vooruit, dat past bij hem. Alles wat hij doet, is instrumenteel.'

Deze zomer vertrekt Van Kesteren (63) bij VNO-NCW. Toen hij in 1991 directeur werd bij het Nederlands Christelijk Werkgeversverbond (NCW), moest Wim Kok nog premier worden. Sindsdien is de hele polder - vakbondsbestuurders, topambtenaren, bestuurvoorzitters, politici - doorgespoeld. Hij bleef. Spil van de overlegcultuur. Het bezorgde hem een aura van tijdloosheid. Vriendelijke, belangstellende blik achter ronde schildpadbril - Van Kesteren oogt als een Duitse schrijver uit het interbellum. Bij vlagen: een zen-meester.

Klopt het dat u als onderhandelaar een andere horizon hanteert: wat nu niet lukt, komt over vijf jaar wel?

'Dat is zo. Tijd is relatief. Je hebt inzicht in de onvermijdelijkheid van processen. Omdat ik de mechanismen ken, weet ik vaak hoe het gaat lopen. Mensen geloven in het moment, als renners die met elke ontsnapping meegaan. Bij onderhandelen gaat het om de kunst van het niksdoen. Handelen is vaak inferieur aan afwachten. Je staat als een reiger langs de kant van de sloot en slaat toe als de vis voorbijkomt. Ze moeten je niet zien. Vorige week zei iemand bij VNO-NCW: jij ziet de essentie van de essentie. De kern eruit halen, dat is mijn functie. Dan kun je veel ballast laten vallen.'

Wat is dan die kern?

'Nederlandse politiek wordt bepaald door wat er in het buitenland gebeurt. De sociaal-economische kaders liggen vast; Den Uyl had gelijk met z'n smalle marges. Sinds Lubbers opereren we binnen strikte kaders. Die maken het land steeds welvarender. De kern is een economie die leunt op een eeuwigdurende combinatie van sociaal-democratie en de rechterkant van het midden. Daardoor hebben we altijd gematigd links beleid. VVD en CDA bewegen mee met de sociaal-democratie, omdat er anders een groot sociaal conflict ontstaat. VVD, PvdA, CDA en D66, dat zijn nuances binnen de grote stroom.

'En als GroenLinks of de SP in het spel worden betrokken, gaat het ook zo; dat zie ik in de Eerste Kamer (Van Kesteren is sinds juni vorig jaar senator voor het CDA, red.), het zijn allemaal redelijke mensen. Misschien zijn de maatregelen dan wat anders dan vandaag: een andere klank van het carillon, maar niks wezenlijks. Alles verandert om hetzelfde te blijven.

'Een goed belastingklimaat, goede sociale verhoudingen en duurzaamheid, dat is voor VNO-NCW de essentie van de essentie. Er zijn veel partijen die zich moeten onderscheiden. Ze zitten op een problematiek ter grootte van een postzegel. Dat leidt tot drang naar regels, want dat zijn de enige producten die ze kunnen afscheiden.'

U heeft 26 jaar op die postzegel rondgelopen. Was dat inderdaad door als algen mee te gaan met de stroom?

'Je moet denken als een Chinees. Het gaat niet om vandaag of morgen maar om overmorgen. Het belang van het bedrijfsleven is vooral internationaal. Nederland wordt relatief onbelangrijk. Dus moet je de lange termijn in de gaten houden.

'Voor het bedrijfsleven is samenwerken de kurk. Het netwerk is een van onze essentialia. Mijn lobby-evangelie bestaat uit drie punten: wat je zegt moet kloppen. Twee: de boodschap moet zeer helder zijn - ben ik langer dan vijf minuten aan het woord, dan dwaalt de aandacht af. En drie: het moet je gegund worden. Dat laatste is het belangrijkst. Als VNO-NCW een imago van arrogantie krijgt, kun je de club opheffen. Wij kunnen alleen meedoen als we aardig worden gevonden.'

Lees verder onder de foto.

Beeld Freek van den Bergh

Dat ging goed met Bernard Wientjes, de vorige voorzitter. Zijn opvolger, Hans de Boer, deed onhandige uitspraken in de media, noemde immigranten met een uitkering labbekakken. Is het nu moeilijker aardig gevonden te worden?

'Hans krijgt minder waardering dan hij verdient. Er is geen socialer man dan hij. Hij is een enorm goede voorzitter van VNO-NCW. Die aanvaringen in de media moeten met de mantel der liefde worden bedekt. Soms krijg je niet wat je verdient.'

Denkt u dan: die uitglijders, daar had ik hem met mijn ervaring voor moeten behoeden?

'Ik heb negen voorzitters meegemaakt. Ieder van hen heeft glazen ingegooid. Soms vliegt iemand er frontaal in, maar meestal gaat het goed.'

Waarom vliegt u zelf nooit uit de bocht?

'Omdat ik niet publicitair opereer. Mijn karakter verdraagt het dat ik niet in het nieuws ben. De meeste mensen willen in de etalage zitten. Ik geef er niks om, het kost me geen moeite. Hoe onzichtbaarder hoe beter. Zorg ervoor dat altijd anderen met de eer gaan strijken. Daarbij moet je bereid zijn veel te vergeven en jezelf niet belangrijk vinden. Ik was laatst in Berlijn en las het op een reclamezuil: Kein Ego, keine Probleme. Blaas je jezelf niet op, dan heb je hier een heel relaxed leven.'

's Avonds op tijd naar huis?

'Absoluut. Ik werk van negen tot kwart over vijf. Ik hou van lezen, van wandelen, heb een mooie tuin waarin ik rozen kweek, ik heb de voetbalclub (Van Kesteren is erevoorzitter van de Katwijkse voetbalclub FC Rijnvogels, red.). Een enkele keer heb ik 's avonds verplichtingen. Op partijen en recepties zie je mij zelden. Daar gebeurt het niet. Je moet niets doen wat geen zin heeft. Diners zijn nog wel eens blarentrekkend, een receptie is niks voor mij. Als ik ergens ben, komen de mensen wel naar mij toe. Bij de Prinsjesdagborrel, die we zelf organiseren, sta ik aan de kant en kijk wat er gebeurt.

'Ik denk altijd vanuit de ander. Vanuit Greenpeace, als het om duurzaamheid gaat. Wat is hun belang, hun gevoel, wat voor taal willen ze horen, hoe staan ze in de wereld? Toen ik bij NCW solliciteerde, had ik ook andere sollicitaties lopen. Ik had bij de vakbond kunnen werken.

'Van huis uit ben ik journalist. Zo is mijn denken bepaald. Ik vraag liever dan dat ik antwoord geef. Bij de meeste mensen hoef je maar op een knop te drukken en de stroom komt op gang: ze laten alle kaarten vallen. Zo heb ik er honderden in mijn kamer gehad.'

Als het machtige VNO-NCW je vragen stelt, dan word je zelf belangrijk. En als je antwoord geeft, word je deel van de oplossing. Dat vragen stellen, is dat ook een manier om de ander medeplichtig te maken?

'Dat is heel berekenend geformuleerd. Ik ben geïnteresseerd in mensen. Hoe zit het nou, waarom is dat? Dat doe ik ook bij de voetbalclub. Jij doet in bloemen, hoe lang rijd je, waar slaap je, wie zijn je klanten? Mensenkennis is de crux. Als je in de ziel van mensen kijkt, kun je alle kanten op. Meestal zijn meningsverschillen opgeblazen door onkunde of emotie.'

U staat bekend als iemand die alle lijnen openhoudt, met iedereen contact houdt. Geldt dat ook voor Wilders?

'Dat ligt even anders. Ten tijde van de Fitna-film hebben wij gezegd: Wilders handelt niet in het belang van Nederland. Hij hitst mensen op en beschadigt onze handel in het buitenland. Hij heeft zelf ook geen belang bij contacten met ons.'

Met Pim Fortuyn lag dat anders. U was in het Palazzo di Pietro, enkele dagen voordat hij werd vermoord.

'We zagen in dat hij heel groot zou worden. Ik kende hem al. Hij was een poseur, hij meende wat hij zei maar ook weer niet. Pim was niet grimmig zoals Wilders, eerder spielerisch. Hij was ongelooflijk tegen het poldermodel. Maar toen we er waren, konden we gewoon zaken doen over de WAO. Dat is door de LPF als nalatenschap van Pim uitgevoerd.'

Hier op tafel ligt een museale Nokia. Altijd bellen, geen sms of Whatsapp - is dat uw stijl?

'Wacht even vriend, ik sms er wel mee. En ik werk ook met een iPad. Op het geschreven woord vertrouw ik niet zo. Alles wat je door de mail stuurt, is als een kiezelsteen in je schoen. Dat kleeft aan je. Mijn antwoorden zijn kort. Wat je mondeling kan doen, doe ik mondeling. En dat is veel. De afspraken met De Waal (FNV-voorzitter met wie hij de Flexakkoorden uitonderhandelde, red.) konden op een bierviltje.'

Het schijnt dat er geen geschreven documenten van uw hand te vinden zijn.

'Ik geloof niet zo in nota's. En ik heb een ongelooflijke hekel aan vergaderen. Dat zijn grote aanlopen voor kleine sprongetjes. Als je je tot de kern beperkt, kun je in vijf minuten klaar zijn. Ook binnen VNO overleg ik zo min mogelijk. Uiteindelijk doe je het met weinigen.'

Beeld anp

In een vergadering gaat u vaak aan de hoek van de tafel zitten, zwijgt lang, trekt soms iemand mee naar buiten.

'Als een reiger ja. Dan loop ik weg en kom een half uur later terug.'

Belt u de poldergenoten met verjaardagen, examens van de kinderen?

'Daar geloof ik niet in. Zo goedkoop. Maar als ik weet dat je vrouw ziek is, dan denk ik daar wel aan. Je zult weinig mensen vinden die door mij slecht behandeld zijn. Dat is de christelijke achtergrond.'

In een toespraak die u hield voor de tabaksindustrie betitelde u de houding van de overheid als cynisch, hypocriet, schaamteloos. Veel enthousiasme voor een verslavend product. Is uw taakopvatting zo ruim?

'Roken is slecht, je moet het niet doen. Maar als de productie legaal is, staan de fabrikanten moreel net zo in hun recht als iemand die rooibosthee produceert. Ik heb een hekel aan hypocrisie. De houding van de overheid ten opzichte van tabak is laatdunkend. Er wordt 4 miljard belasting op geïnd, en met de bedrijven wil men niet praten.'

De Eerste Kamer heeft niet al te veel om handen de laatste tijd. Hoe bevalt het om senator te zijn?

'Dit kwam op mijn pad. Elco Brinkman belde en ik dacht: bij VNO-NCW loopt het af, ik zit in de levensfase dat het kan. Het is een interessante omgeving met boeiende mensen. Discussies hebben een hoog niveau. De praktische relevantie is doorgaans betrekkelijk. 90 procent is niet zo spannend. De andere 10 procent kan bepalend zijn.'

Is die overlap met het werk bij VNO ongemakkelijk?

'Het echte lobbyen doe ik niet meer sinds ik in de Eerste Kamer zit. Als ik met Halbe Zijlstra praat, moet hij wel weten of hij met een CDA-man spreekt of met een VNO-NCW'er.'

U bent een aantal malen gevraagd voor een ministerspost. Waarom weigerde u?

'Ik ben te veel einzelgänger om echt in de politiek te werken. Deze week zag ik in de Eerste Kamer weer eens hoe ministers eindeloos lang die verhalen moeten aanhoren. Ik zou het geen uur volhouden. Dan ga ik disfunctioneren. Als ik iets doe, moet het er beter van worden.'

U gaat niet echt weg bij VNO-NCW, maar blijft adviseur. Wat betekent dat?

'Men zei: vreemd om die 25 jaar ervaring te laten lopen, we hebben er veel aan als je blijft meedenken. Ik ben beschikbaar voor adviezen en ga naar de structuur van de organisatie kijken. Meer is het niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.