Nieuws cellenoverschot

Opnieuw wil het kabinet gevangenissen sluiten – waarom is er zo’n cellenoverschot in Nederland?

Opnieuw moeten vier gevangenissen dicht. Vooral Almere verzet zich.  Jarenlang was juist het cellentekort een politiek probleem. Nu debatteert de Kamer andermaal over een cellenoverschot. Wat is er aan de hand? Een drieluik.

Binnenplein in de voormalige Bijlmerbajes. Foto Simon Lenskens

ANDERE TIJDEN

Meer taakstraffen, meer preventie en vooral: meer cellen. Eind jaren negentig moesten de twee opeenvolgende paarse kabinetten van PvdA, VVD en D66 alle zeilen bijzetten om criminelen opgeborgen te krijgen of op een andere manier hun vet te geven. De vraag kwam zelfs op of officieren van justitie het niet wat rustiger aan konden doen met hun strafeisen.

Hoe kort geleden ook, het zijn vervlogen tijden. Sinds tien jaar kampt Justitie met leegstand in de gevangenissen. Het kabinet Balkenende IV kwam in 2009 met een ‘masterplan’ om 8 gevangenissen te sluiten. Sindsdien werd de reductie doorgezet, in combinatie met bezuinigingen en in weerwil van een grote demonstratie van gevangenispersoneel in 2013. Ook het opnemen van buitenlandse gedetineerden, zoals Belgen in Tilburg, bracht geen soelaas. In totaal gingen de poorten van 19 gevangenissen dicht.

Aan het eind van Rutte II werden nieuwe beslissingen opgeschort, maar vlak voor de zomer besloot het huidige kabinet dat van de 24 overgebleven gevangenissen er nog eens 4 dicht kunnen: Almere, Zeist, Zoetermeer en Zwaag. Volgens minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) beschikt hij nog altijd over 13.600 plaatsen, terwijl tot 2023 een kleine 10 duizend voldoende is. Van die ‘structurele overcapaciteit’ van 3.600 bedden wil hij er 1.500 afstoten en 2.100 handhaven als ‘flexibele buffer’.

Dekker heeft het Regeerakkoord aan zijn zijde. Daarin staat weliswaar: ‘Er komt een duidelijke visie op de toekomst van het gevangeniswezen, met een solide personeelsbeleid. Aan de gevangeniscapaciteit wordt zo min mogelijk getornd.’ Dat de coalitiepartijen VVD, CDA, D66 en CU dit nu toch kunnen doen, vloeit voort uit de daaropvolgende zin: ‘Mocht sluiting onverhoopt nodig zijn, dan zullen de gevangenissen gelegen buiten de Randstad zoveel mogelijk worden ontzien.’

ANDERE STRAFFEN

Voor de omslag in vraag naar cellen zijn vier verklaringen. Justitie maakt betere prognoses dan vroeger, er wordt anders gestraft, de criminaliteit daalt en veel cellen zijn geschikt gemaakt voor detentie van twee personen.

Tot ver in de jaren negentig werd slechts eens in de vier jaar gekeken naar de behoefte aan gevangenisplaatsen. Dat werd door toenmalig minister Winnie Sorgdrager (Justitie, D66) als ‘onvoldoende’ ervaren. Vanaf 1999 maakt het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie en Veiligheid daarom jaarlijks een ‘Capaciteitsbehoefte Justitiële Ketens’. De jongste verscheen in mei en loopt tot 2023. Ze bevat zogenoemde ‘beleidsneutrale’ ramingen, waarin nieuwe voornemens niet zijn verwerkt. Zo kan elk kabinet sturen in de op dat moment gewenste richting.

Dekker baseerde zijn besluit om nog eens vier gevangenissen te sluiten op deze nieuwste prognose en lichtte op 22 juni per brief de Tweede Kamer in. Hij zegt daarin ook, verrassend genoeg, dat de aangekondigde maatregelen op veiligheidsgebied van Rutte III de gevangenissen niet voller zullen maken.

Over de voorgenomen bekorting van de vervroegde invrijheidstelling, het alsnog laten uitzitten van openstaande celstraffen, de vergroting van de politiecapaciteit en het streven naar hogere ophelderingspercentages schrijft hij dat dit ‘niet evenredig leidt tot een toename van de behoefte aan celcapaciteit’.

Dat komt doordat delicten behalve met taakstraffen ook worden afgedaan met geldboetes, voorwaardelijke vrijheidsstraffen, samengestelde straffen (kort in de gevangenis en daarna een behandeltraject) of een enkelband.

Voorts daalt de criminaliteit. Dat blijkt onder meer uit het afnemende aantal rechtszaken, en uit cijfers en onderzoeken van het Centraal Bureau voor de Statistiek (‘Het mysterie van de verdwenen criminaliteit’, mei dit jaar) en het Sociaal en Cultureel Planbureau (‘De sociale staat van Nederland’, december 2017). Nederland telt ook minder jongeren, die van oudsher de meeste criminaliteit voor hun rekening nemen.

Tenslotte zijn meerpersoonscellen, door Sorgdrager indertijd nog tegengehouden, inmiddels ingeburgerd. Tot onvrede van het gevangenispersoneel, blijkt uit een onderzoek van de Inspectie Justitie en Veiligheid van april dit jaar. Het rapport ‘Uit Balans’ geeft een zorgwekkende blik op de praktijk in zes gevangenissen: Arnhem, Krimpen a/d IJssel, Nieuwersluis, Sittard, Zaanstad en Zwolle. Het schort aan veiligheid voor het personeel en de werkdruk is hoog.

ANDERE OPLOSSINGEN

Dinsdag kwamen burgemeester Franc Weerwind van Almere en de ondernemingsraad (OR) van de gevangenis naar Den Haag om ten overstaan van een reeks Kamerleden hun ongenoegen te uiten over de sluiting in Almere. Die gevangenis wordt al vanaf oktober ‘leeggehaald’ en moet in april 2019 dicht zijn. De Kamer debatteert daarover donderdag met Dekker.

‘Wij zijn niet geraadpleegd’, zegt OR-voorzitter Mitchell Hoogeman. ‘Dat is heel kwalijk. Waarom juist een gevangenis sluiten die goed draait?

Almere hoopt dat het besluit nog kan worden teruggedraaid, of op zijn minst verzacht. Een stad die de komende jaren groeit van 206.00 inwoners naar 350.000 kan niet zonder gevangenis, vindt burgemeester Weerwind, zeker ook niet gelet op het belang van de werkgelegenheid.

Veel hoop biedt de coalitie niet. ‘Het is niet verantwoord tientallen miljoenen te blijven investeren in lege cellen’, zegt CDA-Kamerlid Madeleine van Toorenburg. ‘Maar ik heb wel twee voorwaarden bij sluiting. Iedereen moet werk houden. En voor het leegkomende gebouw moet een goede bestemming worden gevonden. Het kan niet zo zijn dat daar straks de duiven doorheen vliegen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.