Mark Rutte op weg naar zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.

Analyse

Opnieuw wankelt het vertrouwen op het Binnenhof na nieuwe onthullingen toeslagenaffaire

Mark Rutte op weg naar zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het gebrek aan vertrouwen dat een groot deel van de Tweede Kamer heeft ontwikkeld jegens premier Rutte dreigt om te slaan in een vertrouwenscrisis die het hele demissionaire kabinet raakt. De coalitiepartijen zullen nu alle zeilen moeten bijzetten om de vertrouwensbreuk met de rest van de Kamer nog te herstellen. Een nieuwe schaduw kruipt over de kabinetsformatie.

Terwijl fractievoorzitters in gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink woensdag naarstig zochten naar een geitenpaadje om demissionair premier Mark Rutte te vergeven voor zijn eerdere leugen over het CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, berichtte RTL Nieuws in een reconstructie van de toeslagenaffaire dat in de ministerraad in 2019 ‘keer op keer’ is geklaagd over kritische Kamerleden, zoals CDA’er Pieter Omtzigt. In aanwezigheid van bewindslieden van VVD, CDA, D66 en CU zou daar bovendien bewust zijn besloten om gevoelige informatie over de toeslagenaffaire niet met de Kamer te delen.

De oppositie eist nu opheldering van het demissionaire kabinet en eist openbaarmaking van een deel van de notulen van de ministerraden van 2019 om te zien hoe ministers ten tijde van de toeslagenaffaire spraken over de Tweede Kamer in zijn geheel en Omtzigt in het bijzonder. Die notulen zijn staatsgeheim, maar onder meer SP, PVV, PvdA en GroenLinks vinden de situatie ernstig genoeg om dat geheim te doorbreken.

Of dat gaat gebeuren, moet nog blijken. Het demissionaire kabinet heeft eerst een brief met uitleg aan de Kamer beloofd, daarna volgt een debat. Een datum daarvoor is nog niet vastgesteld. De notulen van de ministerraad zijn gerubriceerd als Zeer Geheim, de hoogste categorie van geheimhouding. Ook de Kamer kan deze notulen niet zomaar opvragen; ze verdwijnen standaard in de kluis en worden pas 25 jaar na dato vrijgegeven, zodat ze dan nog wel kunnen bijdragen aan de geschiedschrijving. Snellere openbaarmaking zou dan ook een unicum zijn.

Geen herinnering

Het wantrouwen van de oppositie richt zich ditmaal niet alleen tegen Rutte, maar nadrukkelijk ook tegen de demissionaire ministers Sigrid Kaag (D66) en Wopke Hoekstra (CDA). De twee partijleiders weigerden woensdag te antwoorden op de vraag of er is gepoogd om kritische Kamerleden tegen te werken. ‘Ik weet niet of ik op dat moment fysiek in Nederland was of in Niger’, zei Kaag woensdag. En: ‘Ik weet persoonlijk niet of ik er op die momenten bij was.’

Kaags verweer valt verkeerd in de Kamer, omdat de D66-leider drie weken geleden uitgesproken kritisch was over het ‘patroon van vergeetachtigheid’ dat Rutte in haar ogen achtervolgt. Haar eigen geheugenverlies lokte woensdag dan ook cynische reacties uit van onder anderen Denk-leider Farid Azarkan: ‘Ik weet niet wat er in de thee zit bij de ministerraad, je zou denken dat mensen als minister geselecteerd worden op tenminste een redelijk functionerend geheugen. Dit wordt wel heel triest zo.’

In zijn verhoor bij de parlementaire commissie die de Toeslagenaffaire onderzocht erkende Rutte eind 2020 dat er in de ministerraad intensief over de zaak is gesproken, ook over de politieke gevolgen. Maar hij ontkende dat het ‘managen van een politiek probleem’ belangrijker was dan het helpen van de gedupeerde ouders. ‘Dat doet Menno Snel (toen staatssecretaris van Financiën, red.) en daar werkt hij dag en nacht aan. Vervolgens is er ook nog een Tweede Kamer die er debatten over heeft en ermee bezig is, waar hij verslag van uitbrengt in de ministerraad. Dat is natuurlijk ook logisch. Daar moet je het ook over hebben. (...) Maar daarmee is dat niet de prioriteit; dat eerste is de prioriteit. Dat tweede is de achtergrondmuziek waartegen zich dat afspeelt: de politieke context en wat er maatschappelijk gebeurt.’

Nieuwe bestuurscultuur

De berichtgeving van RTL Nieuws dat er wel degelijk sprake was van bewuste tegenwerking geeft een nieuwe dimensie aan het debat over de bestuurscultuur dat het Binnenhof nu al maanden in zijn greep heeft. Opvallend is een citaat van minister Hoekstra van Financiën over zijn partijgenoot Pieter Omtzigt, dat volgens RTL in de notulen van de ministerraad staat: ‘We hebben geprobeerd de heer Omtzigt te sensibiliseren, maar dat is niet gelukt.’

Zo'n kennelijke poging om een Kamerlid te temmen ligt buitengewoon gevoelig nu – na de val van Rutte III en de recente ontwikkelingen rond Omtzigt – in de Tweede Kamer de overtuiging groeit dat toekomstige kabinetten veel scherper gecontroleerd moeten worden, juist ook door de Kamerleden van de coalitiefracties. Omtzigt heeft zelf ook vaak gezegd dat hij in zijn zoektocht naar de feiten actief is tegengewerkt vanuit het kabinet.

Een groot deel van de oppositie in de Tweede Kamer houdt demissionair premier Rutte persoonlijk verantwoordelijk voor de bestuurscultuur waarin die tegenwerking kon ontstaan en wil daarom niet meer met hem door als minister-president. Dat is er woensdag niet beter op geworden. SP-leider Lilian Marijnissen merkte woensdag op dat de premier ‘opnieuw heeft staan te liegen’. PVV-leider Geert Wilders vindt dat de kabinetsformatie ten einde is als blijkt dat het vorige kabinet de Kamer bewust heeft bedonderd. ‘Dan zijn nieuwe verkiezingen onvermijdelijk.’

Problematischer voor informateur Tjeenk Willink is dat ook PvdA en GroenLinks zich woensdag zonder enige schroom aansloten bij de verzoeken om nu alle relevante documenten openbaar te maken. Dat zijn de potentiële coalitiepartners die – evenals D66 en CDA – vooralsnog niet hebben hebben uitgesloten dat ze in één kabinet met Mark Rutte gaan zitten.

Compensatie slachtoffers toeslagenaffaire

Eerder woensdag maakte staatssecretaris Alexandra van Huffelen van Financiën bekend dat de Belastingdienst nog steeds worstelt met de compensatie voor de slachtoffers van de toeslagenaffaire. Zo’n vierhonderd gedupeerde ouders hebben onterecht een bericht gekregen dat de Belastingdienst geen reden ziet om hun de beloofde 30.000 euro compensatie te betalen. Van Huffelen biedt daarvoor in een brief aan de Tweede Kamer excuses aan. De ouders krijgen het geld alsnog voor 1 mei uitbetaald, belooft zij.

Een andere groep van 1.350 ouders kreeg ook een afwijzing, terwijl hun aanvraag nog helemaal niet is beoordeeld. Dat zal voor 12 mei alsnog gebeuren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden