Nieuws

Opnieuw hiv-patiënten vrij van virus na transplantatie met stamcellen

Genezing van hiv leek twaalf jaar geleden een eenmalig medisch wonder, maar blijkt geen toevalstreffer. Ook anderen kunnen waarschijnlijk met behulp van immuuncellen genezen. Een Utrechts onderzoeksteam leidt het internationale project naar nieuwe behandelmethoden.

Arts-viroloog Anne Wensing (links) en moleculair bioloog Monique Nijhuis van UMC Utrecht . Beeld Pauline Niks

Twaalf jaar lang was de genezing van de Amerikaanse hiv-patiënt Timothy Brown een uniek medisch wonder, maar nu lijkt het erop dat Europese artsen dat wonder hebben weten te herhalen. Een Britse en een Duitse patiënt zijn vrij van het hiv-virus nadat ze, net als Brown, een stamceltransplantatie kregen met uitzonderlijke immuuncellen die ongevoelig zijn voor hiv.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Dat is dinsdag bekend gemaakt op een internationaal congres in Seattle. De Britse patiënt is anderhalf jaar geleden gestopt met het slikken van hiv-medicijnen, de Duitser vier maanden geleden. Bij beiden is, zelfs met de meest gevoelige testmethoden, geen spoor van hiv meer te vinden. ‘We hebben laten zien dat genezing geen uitzondering hoeft te zijn’, zegt de Nederlandse arts-viroloog Anne Wensing. ‘Dat wekt hoop en vertrouwen.’

Samen met een Spaanse collega is Wensing de hoofdonderzoeker van een bijzonder internationaal project waaraan tot nu toe 45 hiv-patiënten uit negen landen hebben meegedaan. Allemaal kregen ze , net als Timothy Brown, een vorm van bloedkanker die zo levensbedreigend was dat ze een stamceltransplantatie nodig hadden. Bij zo’n transplantatie wordt het hele immuunsysteem van patiënten vervangen en daar liggen kansen. Want 1 procent van alle Europeanen heeft immuuncellen die het hiv-virus niet binnenlaten. Door een genetische mutatie ontbreekt bij hen het poortje in de cel waardoor het virus naar binnen kruipt.

De Britse en de Duitse patiënt hadden het geluk dat voor hen, net als voor Brown, een stamceldonor kon worden gevonden met die mutatie. Nu lijkt het erop dat de behandeling tegen kanker hen niet van één maar van twee dodelijke ziektes heeft verlost. Het verhaal over de Brit is dinsdag gepubliceerd in Nature.

UMC Utrecht

Twee dagen voor vertrek naar het congres doet arts-viroloog Anne Wensing met moleculair bioloog Monique Nijhuis in het UMC Utrecht haar verhaal. Samen bedachten zij het project rond de stamceltransplantaties, dat in acht Europese landen en Canada wordt uitgevoerd. Het project wordt gefinancierd door amfAR, de Amerikaanse organisatie voor aids-onderzoek. Voor de ruim 36 miljoen hiv-patiënten in de wereld is een stamceltransplantatie geen optie, erkennen ze: te ingrijpend en te duur.

‘Maar het succes bij deze twee patiënten leert ons veel over het onderliggende mechanisme van een mogelijke genezing’, zegt Nijhuis. ‘Dat moeten we nu gaan vertalen naar een behandeling die minder ingrijpend is.’ Gedacht wordt aan gentherapie waarbij stamcellen, de fabriekjes van immuuncellen, uit het bloed worden gefilterd en genetisch zo worden veranderd dat ze cellen zonder poortje gaan maken.

Van Timothy Brown werd altijd beweerd dat er een kans was van 1 op 25 miljoen om te genezen, aldus Wensing. Hij kreeg twee stamceltransplantaties met bijzondere immuuncellen, twee keer een zware chemo en hij werd twee keer bestraald. De afgelopen jaren groeide onder wetenschappers de overtuiging dat hij de enige ter wereld zou blijven, zegt ze. Nu blijkt dat bij hem geen sprake was van een toevalstreffer: bij de Brit en de Duitser was één transplantatie met de cellen zonder poortje plus een milde chemokuur voldoende om de hiv te laten verdwijnen.

De twee Utrechtse wetenschappers zijn voorzichtig met het woord ‘genezing’. In het gespecialiseerde hiv-lab van het UMC Utrecht zijn miljoenen cellen van de twee patiënten onderzocht, met 24 verschillende testen, en daarbij is het virus niet meer aangetroffen. Maar het verraderlijke van het hiv-virus is dat het zich kan verstoppen en na lange tijd weer tevoorschijn kan komen. Mocht dat gebeuren, zegt Nijhuis, dan houden de nieuwe immuuncellen waarschijnlijk de deur op slot, zodat het virus zich niet meer kan vermenigvuldigen. En misschien mag dat toch genezing worden genoemd.

2 miljoen stamceldonoren

De afgelopen jaren zijn, als onderdeel van het project, de immuuncellen van meer dan 2 miljoen stamceldonoren onderzocht; er is nu een pool van 22 duizend donoren die cellen zonder poortje aanmaken. Dat lijkt veel, zegt Wensing, maar bij een stamceltransplantatie tegen kanker moeten de cellen van donor en ontvanger sterk op elkaar lijken, om afstoting te voorkomen. Het vinden van zo’n match is al lastig, laat staan dat er een donor tussen zit met bijzondere immuuncellen. De juiste match gaat altijd voor, benadrukt Wensing. ‘De transplantatie kan hen van levensbedreigende kanker afhelpen terwijl hiv goed te behandelen is.’

Daarom hebben van de 45 hiv-patiënten die aan het project meedoen, er tot nu toe slechts negen stamcellen gekregen van een donor met uitzonderlijke immuuncellen. Vijf van hen zijn alsnog overleden, aan kanker of aan ernstige infecties ten gevolge van de transplantatie. Onder hen waren twee Nederlanders. Naast de Brit en de Duitser zijn er nu nog twee hiv-patiënten van wie wordt afgewacht wat het effect is van stoppen met hiv-remmers.

De vraag is of patiënten die nieuwe immuuncellen zonder poortje hebben gekregen, daar misschien toch ook van profiteren en of ook bij hen op termijn met de hiv-medicatie kan worden gestopt. Dat wordt nu uitgezocht: de patiënten krijgen medicijnen die zoveel mogelijk hiv-virus uit het bloed vangen en ook de nieuwe immuuncellen versterken, in de hoop dat ze al in actie komen tegen de hiv-deeltjes voordat ze deze nieuwe cellen binnengaan.

‘Een belangrijk onderzoek’, reageert Marc van der Valk, internist-infectioloog in het UMC Amsterdam en voorzitter van de vereniging van hiv-behandelaren. ‘Maar op wetenschappelijk gebied liggen er nog wel een flink aantal uitdagingen voordat deze techniek succesvol en veilig toegepast kan worden bij anderen, bij mensen met hiv zonder bloedkanker.’ Het resultaat, zegt hij, rechtvaardigt verder onderzoek naar gentherapie als mogelijke sleutel tot genezing.

‘Ik voel me nog steeds zo schuldig dat ik de enige ter wereld ben’, zei Timothy Brown acht jaar geleden in een interview met de Volkskrant. Wensing en Nijhuis kennen hem goed, ze hebben hem dinsdag verteld dat hij vermoedelijk niet meer de enige is. ‘Hij vond het geweldig.’

De Amerikaanse hiv-patiënt Timothy Brown was twaalf jaar lang een uniek medisch wonder. ‘Ik ben het meest gewilde onderzoeksobject op aarde’, vertelde hij in 2011 in dit interview. ‘Ik wil er alles aan doen om voor alle hiv-patiënten genezing bereikbaar te maken. (..) Ik heb al honderd keer bloed afgestaan, mijn darmen en mijn lever zijn onderzocht.’

Timothy Brown in het Lloyd Hotel in Amsterdam in 2011. Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden