Opluchting na ontgoocheling

Dat het CDA voor rechts heeft gekozen, mag er volgens Jet Bussemaker niet toe leiden dat iedere CDA'er als een verlengstuk van Maxime Verhagen wordt beschouwd....

'Mijn eerste reactie was er een van volstrekte woede. Ik voelde me belazerd, ontgoocheld en teleurgesteld. Gauw weer onder normale mensen zijn, ik wilde mijn ervaringen in de kabinetsformatie van me af praten. Dingen met mijn handen doen, keiharde muziek draaien. Even helemaal niets meer met politiek te maken hebben.

'Al snel volgt de opluchting. Omdat je al die moeilijke en vervelende beslissingen die in de kabinetsformatie waren gevallen niet hoeft te verkopen. Ook viel er iets van me af omdat het allemaal heel moeizaam was gegaan. Maar als je na een week merkt dat je helemaal buitenspel staat, voel je je ook niet meer prettig. Wij hadden 42 zetels tegenover het CDA 44, D66 heeft er maar zes.'

De grootste boosheid is gezakt bij het Kamerlid en PvdA-onderhandelaar Jet Bussemaker (42) over de door het CDA geforceerde breuk in de kabinetsformatie. Aan de zijde van fractievoorzitter en partijleider Wouter Bos verscheen ze tien weken lang regelmatig in het politieke Heilige der Heiligen, aan de nu voor haar geontmythologiseerde onderhandelingstafel, waar de formatie van Reformatorisch/Rood faalde.

Enkele weken nadat de PvdA van de onderhandelingen is uitgesloten, ontkent Bussemaker dat er een aparte psychiatrische inrichting moet worden geopend voor sociaal-democraten die zich al minister of staatssecretaris waanden.

'Ik heb het er thuis ook wel eens over gehad wat het zou betekenen in een kabinet te gaan zitten. Als ik naar het kabinet was gegaan, had ik misschien iets op het terrein van Sociale Zaken moeten doen. Ook met de maatregelen die we hebben binnengehaald was dat niet makkelijk geweest. Tijdens de onderhandelingen heeft meermalen door mijn hoofd gespeeld: kan ik dit nog uitleggen, vier jaar lang? Dat ging allemaal net, maar misschien hoort het bij formeren, dat het allemaal net gaat.'

Tijdens het tweede paarse kabinet organiseerde ze samen met fractiegenoot Adri Duivesteijn informele gespreksgroepen met vertegenwoordigers van CDA, PvdA en GroenLinks.

Bussemaker: 'We hebben dat zo'n acht keer gedaan. Altijd bij Adri of bij mij thuis. Koffiedrinken, lunches. Weg van de Tweede Kamer. Van het CDA waren Cees van der Knaap en Maxime Verhagen er, Kees Vendrik en Marijke Vos van GroenLinks.

'We vonden elkaar in een soort gemeenschapsdenken dat onder Paars niet aan bod kwam. Meer sociale cohesie, betrokkenheid van burgers, niet alleen markt en overheid als partners. Het was vanuit de gedachte: het moet niet zo zijn dat er straks in de Tweede Kamer een meerderheid achter dat soort denken staat, maar dat we het niet eens worden omdat we elkaar niet kennen en het wantrouwen overheerst.

'Al die lunches en koppen koffie lijken voor niets geweest. Ik denk dat wij enthousiaster waren dan Verhagen en Van der Knaap. Tot op zekere hoogte zag het CDA er een manier in om weer terug te komen in het centrum van de macht. Dat zag ik ook wel. Toen de LPF sterk opkwam, hebben we ook niets meer van ze gehoord. Het CDA maakte een enorme draai, kritiseerde Fortuyn ook nauwelijks. Waarschijnlijk kwamen ze liever rechtsom dan linksom aan de macht.

'Maar ik weet nog hoe ik tijdens die informele gesprekken een gevoel van opwinding kreeg. Daarin ontstond een soort leidraad die voor veel onderwerpen bruikbaar was; er ontstond een evenwicht in de ideeën van de partijen. Veel aandacht voor preventie, maar straffen waar het misgaat. Naast een streng toelatingsbeleid ook een sociaal terugkeerbeleid. Op veel terreinen was er zo'n balans.'

- In 1988 kwamen de partijtoppen van CDA en PvdA in het geheim bij elkaar om de mogelijkheid van een kabinet met die samenstelling af te tasten. Terwijl CDA en PvdA toen veel verder van elkaar af stonden, lukte het in 1989 wel.

'Het rare is dat CDA en PvdA nu ook veel dichter bij elkaar staan dan een paar jaar geleden toen we die gesprekken begonnen. Wij hebben onze naïviteit verloren als het gaat om de multi-culturele onderwerpen. Inzake thema's als veiligheid en inburgering zijn we strenger geworden, iets naar rechts opgeschoven.

'Daar lag het dus niet aan. Die verhalen dat het zou liggen aan een gebrek aan chemie en uiteenlopende maatschappijvisies heb ik nooit geloofd. Het kan wel hebben gelegen aan het feit dat er twee nieuwe partijleiders zaten, die allebei in no time omhoog zijn geschoten.

'Mijn analyse is dat het CDA uiteindelijk in paniek raakte in het besef dat het te gevaarlijk zou zijn met ons in de regering te zitten. Ze waren doodsbang om de rechtse partij te worden die niet sociaal was en niet geassocieerd kon worden met nieuw beleid. En dan zou die partij ook nog eens rechts worden ingehaald door de VVD als het om bezuinigingen ging.'

- De eerste bijeenkomst aan de onderhandelingstafel met de informateurs Donner en Leijnse ging over wat jullie bond.

'Het werd mooi weergegeven in het stuk van de twee informateurs: de overheid kan het niet alleen. Die moet zorgen dat mensen hun verantwoordelijkheid nemen, maar ze daar ook op aanspreken. Maar eerst moesten we allerlei misverstanden bij elkaar wegnemen. Het leek wel op die allereerste informele bijeenkomsten, alsof er niets was gebeurd. Het CDA dacht dat wij alles van bovenaf wilden regelen en een bedilzieke en bevoogdende overheid wensten. Het CDA zei dat ze het land terug wilden geven aan de mensen. Dat heb ik de LPF vorig jaar ook horen zeggen.

'Het CDA heeft een nieuwe anti-these bedacht in die acht jaar dat ze oppositie voerden, gericht tegen individualisering en alles wat met overheid te maken heeft. Hun alternatief is niet helder, want je hebt die overheid toch nodig. Alles waarvan wij in de formatie zeiden: mischien moet je daar de overheid voor inschakelen, kreeg meteen een enorme ideologische lading. Maar het gaat erom dat je praktisch bent. Ze bedrijven een soort politiek van aan elkaar gehechte notities. Ik ben weleens bang dat hun plannen heel erg theoretisch zijn.'

- Het moet een schok zijn geweest voor het CDA: na de pretige herengesprekken met VVD en LPF vorig jaar, zaten ze ineens met tot de tanden toe bewapende sociaal-democraten aan tafel.

'Het CDA was vorig jaar dolblij dat ze weer in het centrum van de macht zaten. Ze waren heel snel bereid deals te sluiten: alles was beter dan paars en VVD-leider Zalm deed het werk. Met ons aan tafel ging het anders. Beide partijen vertelden wat ze vonden over een onderwerp. Dat doe je vervolgens nog een keer. De informateurs zeggen dan: hoe kunnen we een stap verder komen? Nog steeds gebeurt er op zo'n moment niet veel, of er wordt geschorst. Proberen de informateurs het nog eens: dit is toch heel belangrijk. De stappen die voorwaarts zijn gezet, zijn vooral te danken aan de informateurs.'

- Dat klinkt allemaal niet sexy.

'Formeren hoeft ook niet sexy te zijn, als er maar wat uitkomt. Ik wil nooit meer zo'n formatie meemaken. Het moet anders kunnen. Wat ik zo frustrerend vond, was dat je maar zo kort met elkaar kon spreken, waardoor het niet meer was dan een verkenning van standpunten. Dan moest je weer naar buiten en wat bedenken voor de pers. Het moet mogelijk zijn om het geconcentreerder, dichter op elkaar te doen. De onderhandelaars zouden eens een week ergens anders kunnen gaan zitten, niet op het Binnenhof. Dan heb je daarna iets te vertellen. Maar je kunt ook een gekozen minister-president een regeerakkoord laten schrijven.'

- Heeft het de onderhandelingen bemoeilijkt dat er drie gereformeerden aan tafel zaten?

'De enige bij wie het gereformeerd zijn de politieke houding bepaalt, was Jan Peter Balkenende. Gereformeerden zijn ontzettend standvastig en weinig flexibel. Van Wouter Bos kun je veel zeggen, maar niet dat hij inflexibel is. Bij Balkenende heb ik weleens het idee gehad dat hij veronderstelde door God te zijn gezonden om het begrotingsevenwicht in stand te houden. En dat het zondig was daar wat lichter over te denken. Lubbers had in zo'n situatie een fantastisch mooie groezelige zin bedacht, die niemand had begrepen, maar wel geaccepteerd.'

- Heeft de PvdA niet ook fouten gemaakt in de kabinetsformatie?

'Misschien hadden we eerder over lastige onderwerpen moeten praten. Als het dan toch moest klappen, dan maar meteen. Maar er viel ook wat voor te zeggen het wantrouwen te overwinnen. Misschien hadden we in een veel eerder stadium Balkenende en Bos zonder adjudanten zaken moeten laten doen.

'En achteraf kun je zeggen dat het niet onverstandig was geweest te breken op de oorlog tegen Irak. Wat we niet gedaan hebben om het CDA tevreden te stellen. Ik schoof weer aan nadat de crisis daarover leek opgelost. We zouden het over het financieel kader gaan hebben. Toen eiste Verhagen dat onze tekst over de Irak-afspraak op de website van de PvdA zou worden aangepast. Dat heeft me geschokt.'

- Hoe verklaart u dat de linkervleugel in het CDA van geen betekenis is gebleken?

'Dat heeft mij ook verbaasd. Is die er nog wel? Het is een heel sterk vernieuwde fractie, misschien komen ze nog niet uit de kast. Misschien gebeurt dat wel niet omdat het CDA zo'n duidelijke keuze voor rechts heeft gemaakt dat die linkervleugel onder pressie staat. In die donderdagnacht dat het brak, koos het CDA voor een streng financieel beleid en voor conservatisme als het om sociaal-culturele thema's gaat. Het CDA is onderdeel geworden van een conservatieve Europese stroming waartoe ook de CDU/CSU in Duitsland en de partij van Berlusconi in Italië behoren.'

- Was de PvdA er wel klaar voor weer te gaan regeren?

'Ik heb heel lang geaarzeld of dat wel zou kunnen, of je niet alle tijd zou moeten gebruiken om te vernieuwen. Maar de nieuwe fractie zou bij voorbaat niet de inschikkelijkheid hebben getoond die de oude fractie toonde als het erom ging Kok en Melkert tegemoet te komen. We hebben geleerd dat we daardoor ons gezicht verloren.

- Vreest u niet dat de PvdA voor acht of twaalf jaar in de oppositie komt?

'Het kan zijn dat we nu heel lang buitenspel staan, maar ik weet niet hoe stabiel het kabinet van CDA, VVD en D66 zal zijn. Intern moeten we nu eindelijk werk maken van het debat over het rapport van Margreeth de Boer Kaasstolp aan diggelen en er moet een beginselprogramma komen.

'Waar ik erg bang voor ben is dat het sterke wantrouwen dat er lag bij de oudere generatie PvdA'ers over samenwerken met het CDA nu ook de jongeren besmet. We moeten er voor oppassen dat we niet in iedere CDA'er een verlengstuk gaan zien van Maxime Verhagen.

'Het enige dat wij kunnen doen is ons geloofwaardig maken als oppositiepartij. Het CDA mag dan wel naar rechts trekken, maar wij moeten van de weeromstuit niet naar links. Dat vraagt veel van onze denkkracht, we mogen niet voor de makkelijke oplossingen kiezen. Dan krijg je een nieuwe polarisatie en ben je weer bij het begin van de jaren zeventig. Terug bij af.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden