Oplossingen voor de groeiende kloof tussen vast en flexibel personeel

De formatie biedt een kans op gezondverstandoplossingen voor slepende problemen. Wat mag straks niet ontbreken in het regeerakkoord? Vandaag: maak de verschillen tussen vast en flexibel personeel kleiner.

Beeld Margo Vlamings

Het is een van de moeilijkste opdrachten voor het nieuwe kabinet: de steeds bredere kloof tussen vast en flex op de arbeidsmarkt dichten in een van de flexibelste landen van Europa. Fijn voor werkgevers, want een hoog aantal flexwerkers maakt hun onderneming wendbaar in een open economie. Maar voor de uitdijende groep tijdelijke werknemers, uitzendkrachten en zzp'ers kleven daaraan steeds meer nadelen: onzekerheid, armoede en gebrek aan (bij)scholingsmogelijkheden. Gemor over de snelle groei van flex komt ook uit onverwachte hoek. Volgens het midden- en kleinbedrijf zou het herstel van de binnenlandse bestedingen sneller gaan als werkenden meer baanzekerheid en een hoger inkomen hebben.

Drie miljoen Nederlanders, vier op de tien werkenden, hebben een flexibel contract. Vooral jongeren, immigranten, en werkloze ouderen hebben moeite vast werk te vinden. Veel laagopgeleiden blijven hangen in slechtbetaalde, onzekere baantjes.

Het kabinet-Rutte/Asscher is het niet gelukt vast en flex dichter bij elkaar te brengen. De PvdA-minister ondervond dat strengere wetgeving (Wet werk en zekerheid) die werkgevers moest dwingen flexwerkers sneller in dienst te nemen, averechts uitpakt. VVD-staatssecretaris Wiebes van Financiën stelde zijn 'werkvergunning' voor zzp'ers (Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties) buiten gebruik toen duidelijk werd dat freelancers daardoor op grote schaal opdrachten mislopen.

De formatie belooft vooralsnog weinig goeds: de partijen die bij informateur Herman Tjeenk Willink aan tafel zitten lijken minstens zo verdeeld als het vorige kabinet. GroenLinks wil tijdelijke contracten duurder maken, de VVD wil de mogelijkheden voor flex juist uitbreiden en koestert, net als D66, de vrije, blije zzp'er. Het CDA zit daar tussenin.

Tekst gaat verder na de foto.

VVD-staatssecretaris Wiebes van Financiën stelde zijn 'werkvergunning' voor zzp'ers buiten gebruik toen duidelijk werd dat freelancers daardoor op grote schaal opdrachten mislopen. Beeld ANP

Toch kunnen de jarenlange papieren oorlogen over vast versus flex eindelijk iets opleveren. Want uit de stapels meningen en studies komen oplossingen bovendrijven waarvoor de politieke geesten rijp lijken. Die moeten in elk geval een antwoord bieden op twee belangrijke problemen. Het eerste is dat steeds meer werkgevers vaste contracten te duur vinden. Het tweede is de concurrentie op arbeidsvoorwaarden tussen de 1,2 miljoen zzp'ers en de 5,2 miljoen werknemers. Die twee problemen hangen samen, want met vaak slechtere arbeidsvoorwaarden zijn zzp'ers als arbeidskracht goedkoper.

De belangrijkste kostenpost die vaste krachten relatief duur maakt, is overigens geen arbeidsvoorwaarde, maar de wettelijke verplichting tot twee jaar loondoorbetaling bij ziekte. Een haalbare oplossing lijkt: werkgevers betalen zes weken tot een half jaar het loon door en de rest komt uit een collectieve pot. Te betalen via de belastingen.

Een oplossing voor zzp'ers ligt gevoeliger. Ze vechten als leeuwen om hun fiscale voordelen (de starters- en zelfstandigenaftrek) te behouden. Dankzij die voordelen houdt een zzp'er per verdiende euro 15 tot 25 cent meer over dan een werknemer. En dan hoeven ze ook geen (verplichte) pensioenpremie te betalen en zijn ze meestal niet verzekerd tegen arbeidsongeschiktheid. Bijna vier op de tien zzp'ers betalen dankzij belastingvrijstellingen geen inkomstenbelasting, meldde de Volkskrant gisteren. Mede hierdoor dragen zzp'ers minder bij aan de houdbaarheid van de sociale zekerheid, terwijl veel kleine zelfstandigen daar (via kinderbijslag, huur- en zorgtoeslagen, en later de AOW) wel een beroep op doen.

Kansen voor een compromis

Zzp'ers kunnen eenvoudig worden gedwongen tot een hogere bijdrage aan het sociale stelsel. Ze ruilen hun omstreden ondernemersbelastingvrijstellingen in voor een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering en zo mogelijk ook voor verplicht pensioensparen. Dat sluit aan bij de moderne arbeidsmarkt, waarop mensen switchen tussen werknemersbaan en zzp-schap.

Hier liggen kansen voor een compromis. VVD en D66 willen zzp'ers zoveel mogelijk keuzevrijheid laten. Het CDA en GroenLinks willen zzp'ers onderbrengen in een basisverzekering voor ziekte en arbeidsongeschiktheid. Kan het nieuwe kabinet deze kloof dichten? De meningsverschillen over het ontslagrecht, of over de vraag of zzp'ers in de cao van hun bedrijfstak minimumtarieven mogen afspreken, zijn groot.

Vakbonden kunnen eisen wat ze willen, het zijn de werkgevers die bepalen hoeveel banen ze willen vergeven en op welke voorwaarden. Als tegenwicht voor die relatief machtige positie van werkgevers is er via het vaste contract al ruim een eeuw wettelijke bescherming voor de werknemer. Daarover moeten ook werkgevers compromissen sluiten. Aantrekkelijker kunnen we dat arbeidscontract wél maken.


De oplossing: Gebruik die knoppen

Het nieuwe kabinet moet een einde maken aan concurrentie op arbeidsvoorwaarden.

Scholingsgeld

Flexwerkers zijn mede goedkoper omdat een werkgever hun bij ontslag geen afkoopsom (transitievergoeding) hoeft mee te geven. Dus laat werkgevers iedereen een transitievergoeding betalen, maar die is dan alleen nog bestemd voor (bij)scholing. En werkgevers en werknemers mogen met die scholing niet wachten tot na het ontslag.


Verzekerde zzp'ers

Laat zzp'ers verplicht deelnemen aan het sociale stelsel. Dat kan via een basisverzekering voor arbeidsongeschiktheid voor alle werkenden. Tegen de kosten van arbeidsongeschiktheid valt voor een individu namelijk niet op te sparen. Een soortgelijke kans ligt er bij het pensioennieuwe-stijl, met persoonlijke spaarpotjes, voor werknemers. Maak het zzp'ers zo makkelijk mogelijk daarbij aan te haken. Leven van alleen een AOW-uitkering is wel erg minimaal. Ook handig op een hybride arbeidsmarkt waar werkenden het werknemerschap afwisselen met een bestaan als zzp'er.


Minimumtarieven

In de architecten-cao is afgesproken dat een zzp'er zijn opdrachtgever minimaal anderhalf keer het salaris van een vergelijkbare werknemer in rekening brengt. Want die 50 procent extra hebben zzp'ers nodig om zelf hun pensioen en arbeidsongeschiktheidsverzekering te regelen. De architecten-cao wacht nog altijd op goedkeuring van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.


Cao

Anders dan de VVD wil: de cao moet blijven. Daardoor gelden voor alle werkgevers in een bedrijfstak dezelfde spelregels en wordt oneerlijke concurrentie op arbeidsvoorwaarden voorkomen. Beknopter kunnen de soms dikke cao-boekwerken wel. Een willekeurig voorbeeld van een vereenvoudiging: het einde van het koffiedubbeltje, in 2014 geschrapt uit de bedrijfs-cao van PostNL.


Overheid als werkgever

Als werkgever handelt de overheid soms in tegenspraak met haar eigen wetten en intenties. Bijvoorbeeld door bij overheidsaanbestedingen zulke lage prijzen te bedingen, dat de bedrijven die de aanbesteding winnen geen cao-lonen kunnen betalen. Op die manier eindigden veel thuishulpen als goedkope zzp'er. Overheidssectoren onderwijs en zorg gebruiken veel tijdelijke, soms kleine contracten.

In deze serie:

- Maak het belastingstelsel simpel
- Ontwerp een deltaplan voor integratie
- Maak het onderwijs een emancipatiemachine
- Verhoog de arbeidsparticipatie van vrouwen en verruim het vaderschapsverlof
- Verklein het verschil tussen vast en freelance
- Red de verpleeghuizen

Deze onderwerpen kunt u nog verwachten:

- Bouw en verduurzaam 1 miljoen huizen
- Vergroen het belastingstelsel
- Voer de gekozen burgemeester in
- Geef defensie meer armslag

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden