Opkomst tv maakte einde aan nieuwsbioscoop Multi-media-show wil Cineac als theater redden

De Cineac-bioscoop, ontworpen door Jan Duiker in 1934 in de Amsterdamse Reguliersbreestraat, heeft zijn langste tijd als commerciële cinema gehad....

JAAP HUISMAN

Van onze verslaggever

Jaap Huisman

AMSTERDAM

De nieuwe eigenaar van de Cineac, Caransa, heeft architect Cees Dam aan het tekenen gezet. Opdracht: maak een restaurant waarin de gasten zich wanen in een filmdecor. Zo kan er in 'Atlantic City' gedineerd worden tussen monsters, in een nagebouwde saloon of in een onderzeeër.

Hoewel Dam te kennen heeft gegeven het oorspronkelijk ontwerp van Duiker te zullen respecteren, bijvoorbeeld door de lichtreclame op het dak te herplaatsen, zal het wezen van Duikers Cineac toch ingrijpend worden aangetast. De schuin aflopende vloeren worden afgevlakt, en waarschijnlijk zal een wenteltrap de begane grond met het balkon gaan verbinden.

Tenzij. Terwijl de klok twee voor twaalf aanwijst, heeft Maarten Kloos van de Arcam-galerie in Amsterdam een voorstel geformuleerd om de Cineac-bioscoop te redden. Aan een dertigtal prominenten is een plan gestuurd om de bioscoop terug te brengen naar zijn oorspronkelijke opzet.

Duiker introduceerde met de Cineac-bioscoop in Nederland het fenomeen nieuwscentrum waar het publiek kennis kon nemen van beelden van de Olympische Spelen, reportages uit de kolonieën en vooral royalty-aangelegenheden. De bruiloft van Juliana en Bernhard moet in 1935 een grote trekker zijn geweest.

Omdat Tuschinski, de vorige eigenaar van Cineac, bij de verkoop heeft bedongen dat filmvertoning na 1 mei uit den boze zal zijn - Tuschinski wordt met een aantal zalen uitgebreid -, zou Cineac moeten veranderen in een Heritage Centre. In een doorlopende multimedia-show, conform aan de oude Cineac-formule, krijgen toeristen cultuur-historische informatie over Amsterdam. De VVV van Amsterdam heeft al enthousiast gereageerd op het idee met als kanttekening dat het accent voor de doorsnee-toerist niet te eenzijdig bij het Moderne Bouwen moet liggen.

Terwijl er gebroed wordt op een nieuwe bestemming, verkeert het pand in een allerbelabberdste staat. De oorspronkelijke stalen raamprofielen zijn vervangen door grove aluminium voorzetramen, het beton verpulvert, en vele schitterende details zijn verdwenen. Duiker tekende een inloopcinema waar foyers niet nodig waren. Om het wachten buiten te veraangenamen bedacht hij een stoomspiraal onder de luifel; daarna schuifelde men langs de mobiele kassa - besteld bij en gemaakt door Gispen -, de wit geschilderde zaal binnen.

Licht moest die paraboolvormige zaal zijn, zodat de toeschouwers zonder struikelen in- en uit konden lopen. Duiker had zelfs relingen aangebracht voor de voorste stoelen, en uit-pijlen ter verduidelijking op de vloer, om het publiek zo soepel mogelijk te geleiden.

Een andere publieksvoorziening is in een onbewaakt ogenblik gesloopt: de fietstransporteur onder de trap naar het eerste balkon. De bezoekers schoven hun fiets in een goot, waarna die via een hendel en gewicht in het souterrain werd gehesen waar een bediende de fiets in het rek zette. Duiker benutte werkelijk elk hoekje van de kleine kavel die ligt ingeklemd tussen de Reguliersbreestraat, de Amstel en Regulierssteeg. Maar zo'n ingewikkelde opdracht was de bouwmeester die zich al had bekwaamd met de Openluchtschool in de Cliostraat en het sanatorium Zonnestraal in Hilversum, wel toevertrouwd, schreef Ben Merkelbach, de latere stadsarchitect.

Nieuwsbioscopen waren een succes in New York, Londen en Parijs voordat Amsterdam zijn actualiteitencinema kreeg. Neon en lichtreclames verhoogden de dynamiek op de gevel, en Duiker voegde daar nog een element aan toe door de projectoren in een glazen 'kooi' boven de entree te plaatsen, zichtbaar voor passanten en wachtenden. Van tien uur 's morgens tot twaalf uur 's nachts moest de Cineac in bedrijf zijn, als een CNN avant la lettre.

Tekeningen en foto's in de Arcam-galerie laten zien hoe minutieus Duiker tekende en construeerde, van de fietstransporteur tot de lampjes in de balustrades; vooral de constructietekening van het staalskelet is indrukwekkend in zijn details en aanwijzingen. Voor het ingewikkelde stuk grond en de noodzaak om de begane grond kolomvrij te houden, moest Duiker een onregelmatig gevormd stalen gewelf construeren.

Met de opkomst van de televisie was het gedaan met de glorietijd van de nieuwsbioscoop. Juliana's avonturen werden voortgezet in de huiskamer; de foto's van een bordkartonnen koninklijk paar op de luifel van de Cineac zijn voor het huidige filmpubliek onbegrijpelijk en lachwekkend. De koningin laat zich niet meer via het witte doek bewonderen maar komt nu zelf, gereden in een limousine naar de overbuurman, het deftig-volkse Tuschinski-theater. Terwijl daar het glamourgehalte toeneemt, bladdert de gevel van de Cineac af.

Als er geen zinnige functie bedacht kan worden en een restauratie het oorspronkelijk ontwerp zou vernielen, zou misschien sloop nog te overwegen zijn, denken monumentenliefhebbers. Foto's en tekeningen genoeg om de herinnering aan de nieuwsbioscoop te bewaren.

De Cineac van Duiker. Tot en met 14 januari in de Arcamgalerie, Waterlooplein 213 Amsterdam.

Lezing over bioscooparchitectuur: 12 januari in de Academie van Bouwkunst, aanvang 20.00 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden