Opheffingsuitverkoop

Liggen de klassieke cd's tegenwoordig voor het grijpen bij de drogisterij, voor gedegen muziekadvies moet je zo langzamerhand het halve land afreizen....

MENEER, het was heel mooi met een cello, en het was bij een documentaire. Heeft u dat?' Zo komen ze de zaak binnen. Echt. Bruno Truyens, eigenaar van Bruno Klassiek in Haarlem, krijgt regelmatig zulke klanten. Dan mag hij raden dat ze het pianotrio opus 100 van Schubert bedoelen. Of ook juist niet: 'O nee, niet van dat met die piano. Gaat dat zo door?'

Daar hoefde je bij Basia Jaworski niet mee aan te komen, weten vaste klanten van cd-zaak Ypma op het Spui in Amsterdam. Als je vroeg naar pianoconcert nummer 21, was het nou van Beethoven of Mozart, dan keek ze je pardoes de winkel uit. En zangers waar ze niets in zag, daar was ze ook duidelijk over: 'Van die kanariepiet verkoop ik niks.' Maar de groten in de muziek droegen haar op handen. Riccardo Chailly kocht er stapels.

'Platen verkopen is een sociaal vak, je hebt er ook wat psychologie voor nodig', zegt Truyens. Maar het lijkt tegenwoordig wel alsof iedereen cd's kan verkopen. Drogisterijketens en boekengiganten doen er kennelijk moeiteloos een doosje Bach of Bocelli bij. De adviseuse voor gezichtscrème zal alleen weinig te vertellen hebben over de uitvoeringspraktijk van BWV244 (beter bekend als de Matthäus Passion). En het meisje bij de kassa zal ook niet meteen weten dat die hoog zingende klant op zoek is naar het Bloemenduet uit de opera Lakmé van Delibes.

Dan moet je toch naar een specialist. Bruno, bijvoorbeeld, die anderhalf jaar geleden een pand heeft betrokken in de Haarlemse Gierstraat. Zijn kleine stijlvolle winkel, met authentiek balkenplafond in oud-Engels groen en een comfortabel zitje tegenover de toonbank, is een uitzondering. Niet omdat Truyens het toevallig goed raadde met die Schubert en Delibes, maar omdat er überhaupt een klassieke speciaalzaak is bíjgekomen.

Want Bach mag het dan goed doen tussen de tampons en de lippenstift, en bij de 'beleveniscommunicatie' met de funshoppende klant in de superwinkels hoort kennelijk een cd-afdeling, maar eigenlijk gaat het helemaal niet goed met de cd, de klassieke cd in het bijzonder.

'Hardcore klassiek is een krimpende business', zegt Paul Popma van platenmaatschappij Universal.

'De vervangingsmarkt is verzadigd. Iedereen wilde zijn langspeelplaten vervangen door cd's, en dat is voorbij', zegt Henriëtte Zrour van de Vereniging Klassieke Zaken (voorheen de Klassieke Vakhandel).

De NVPI (de Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers) kan wel wat cijfers noemen. In 1990 had de totale cd-markt een omzet van 1171 miljoen gulden, het aandeel klassiek bedroeg 117 miljoen (10 procent). In 1999 was de totale omzet 1080 miljoen en was het aandeel klassiek 86 miljoen (8 procent). Dat wil dus zeggen dat bij een dalende markt de klassieke muziek nog eens extra daalt. Dat vinden ze bij de NVPI 'best wel een beetje dramatisch'.

Bruno Truyens haalt er de branche rapporten van het hoofdbedrijfschap detailhandel bij, en die liegen er niet om: de cd-handel is een van de laagst renderende detailhandels. In de taal van de cd-verkoper: je moet niet rijk willen worden en je moet wel helemaal gek van muziek zijn, anders kun je het beter laten.

'Iets anders is waarschijnlijk lucratiever', zegt Jan Albersen van de gerenommeerde platenzaak in het statige deel van Den Haag, maar als hij het over mocht doen, zou hij wéér cd's gaan verkopen. 'Het geeft een enorme tevredenheid, en werken met muziek is het mooiste wat er is.'

De speldenknoppen op de kaart van Nederland die in de kamer van Zrour hangt, stralen weinig tevredenheid uit. Ze geven aan waar de klassieke speciaalzaken zijn en ze geven nog beter aan waar ze níet zijn: het noorden, oosten en zuiden zien er, afgezien van een enkele speld in een grote plaats, bedroevend leeg uit. En dat er meer bij zullen komen, is zeer onwaarschijnlijk.

Tien jaar geleden waren er volgens Zrour zo'n 1600 'winkelvloeren', op 500 daarvan werd zowel pop als klassiek verkocht (de combi-winkels) en honderd winkels verkochten voornamelijk klassiek. Bij de Vereniging Klassieke Zaken (VKZ), die de belangen van de klassieke speciaalzaken behartigt, waren 90 zaken aangesloten. Nu is het totaal 1400, het aantal combi-winkels ligt tussen 250 en 300 en het aantal klassiek gespecialiseerde winkels is 90. De VKZ telt nog 75 leden.

De roemruchte Nieuwe Muziekhandel uit de Amsterdamse Leidsestraat, met z'n trendsettende etalages, bestaat allang niet meer. De cd-afdeling van pianohandelaar Ypma met de onverbiddelijke Basia Jaworski sloot in 1997. De platenbakken in wortelnotendessin staan nu bij Bruno in Haarlem. De Wilde in Laren en Zeist is deze zomer overgenomen door de Van Leest-keten, onderdeel van de Free Record Shop.

Zelfs de alom gerespecteerde Albersen sluit eind januari 2001. 'Door recente ontwikkelingen op multimedia-gebied komt de verkoop van cd's via reguliere verkoopkanalen onder druk te staan', schrijven de gebroeders Albersen half oktober in een brief aan hun vaste klanten. 'Het is een heel complex van redenen', zegt Jan Albersen. De omzetten dalen, de overheadkosten niet. Integendeel. Binnenkort worden de huren verhoogd en die zijn voor een top A1-locatie toch al niet gering.

Samen met de sombere prognoses en het feit dat de beide broers de pensioengerechtigde leeftijd hebben bereikt (al zullen ze de zaak met bladmuziek blijven doen), waren dat genoeg redenen te stoppen. Ze hebben geprobeerd de zaak over te doen, aan familie, personeel, collega's in de branche - geen interesse.

Ook bij Goosen Compact Disc, vlak om de hoek bij de VVV in Maastricht, hangen de bordjes '20% opheffingskorting'. Op 31 december 2000 sluiten de deuren definitief. Maar dat is niet omdat het slecht gaat met de zaak, benadrukt Joke Goosen. Ze hebben 37 jaar een platenwinkel gehad. Haar man begon nog in de zaak van zijn vader in Den Bosch, Goosen en Swagerman. Daarna nam hij de winkel over van een bejaard echtpaar in de Maastrichter Brugstraat. Daar hingen de Brünnhildes aan de muur, en de platen zaten gewoon in de hoezen, want gestolen werd er niet.

Na een paar verhuizingen binnen Maastricht werd het dan het huidige pand in de Jodenstraat. Een grote, lichte en overzichtelijke zaak. Boven onder meer pop, filmmuziek, musical; op het entresol de jazz en de luisterbalies, en beneden klassiek. Zo'n vijftigduizend titels bij elkaar. Als je maar je beschikt over een breed assortiment en goede expertise, heb je bestaansrecht - daarvan is Goosen overtuigd. Maar het is mooi geweest. Vijf jaar geleden werd haar man getroffen door een herseninfarct, sindsdien leidt zij de zaak. En nu is het genoeg, ze willen samen van het leven genieten.

Honderd uur, schat Bruno Truyens. Het eerste jaar heeft hij honderd uur per week gewerkt. Maar hij wist precies waar hij aan begon. In de jaren negentig werkte hij op de cd-afdeling bij Broekmans en Van Poppel in Amsterdam. Daarna leerde hij de andere kant van het vak kennen bij platenmaatschappij Vanguard. En toen hij tijdelijk een platenhandelaar in Leiden uit de brand hielp, wist hij waarvan hij altijd had gedroomd.

Hij is in het zadel geholpen met privéfinancieringen. Hoewel hij met zijn ondernemingsplan zelfs een prijs won, zagen de banken er niet veel brood in. Dat is, zegt ook Joke Goosen, het probleem. Natuurlijk bestaan er gemotiveerde jonge mensen die de zaak best over willen nemen: hij heeft een goede naam, de spullen staan er al, de loop zit erin. Alleen daar hangt een prijskaartje aan met een hoog financieel risico.

'Ik heb aangetoond dat het toch kan', zegt Truyens. En echt niet met alleen maar goedkoop stuntwerk. Bij de opening speelde het Aurelia Saxofoon Kwartet. Nelly Miricioiu signeerde in zijn zaak. Kort geleden waren Pieter Wispelwey en Paolo Giacometti er, en op 17 december komt het Storioni Trio. 'Je moet zorgen dat je veel en gespecialiseerd verkoopt. Dan gaat het. Je moet omloopsnelheid creëren.'

Omloopsnelheid is het toverwoord en de achillishiel van de gespecialiseerde platenhandelaar. Cd's die in de bakken blijven staan zijn dood geld. Maar de cd's die de specialist in zijn zaak moet hebben om een breed assortiment te bieden, zijn niet de cd's die met stapels de winkels uitvliegen. En op de 'makkelijke omzet', zoals Goosen het noemt - bestsellers van het type pakken-kopen-weglopen -, worden de specialisten weer afgeroomd door de Kruidvaten en Macro's, die pikken met gemak die krenten uit de pap.

Op dit punt slaat nu ook de Vereniging Klassieke Zaken terug. Al eerder werd het blad Klassieke Zaken gerestyled. Ter gelegenheid van het twintigjarig jubileum is twee maanden geleden de clubpas geïntroduceerd: voor 25 gulden per jaar kunnen klanten bij de VKZ-aangesloten winkels met hun pas korting krijgen op cd's uit het blad. Een supervondst bleek de 'jubileumbox': een kwalitatief hoogstaande cd-box die de VKZ twee maanden lang met grote korting in de aangesloten winkels aanbiedt. En het werkt, net als bij het Kruidvat - maar dan met topmusici.

Henriëtte Zrour draait de verkoopcijfers uit de computer. Van Beethovens complete strijkkwartetten door het Alban Berg Quartet (zeven cd's voor fl 49,95) werden er elfduizend verkocht. Van de Haydn pianotrio's door het Beaux Arts Trio zijn er tot op heden 7500 verkocht. De allernieuwste aanbieding - alle 25 pianoconcerten van Mozart door Murray Perahia, tien cd's van fl 345,- voor fl 69,95- is nog maar net begonnen; de boxen zijn werkelijk niet aan te slepen.

Het is de vraag of het echt helpt. Of de VKZ zichzelf niet in de vingers snijdt doordat mensen na afloop van de speciale aanbiedingen er niet over piekeren om de oorspronkelijke prijs weer te betalen. Als het eerder zo goedkoop kan, moet het later toch ook kunnen. En of de VKZ hiermee niet ongewild ook mééwerkt aan de gevreesde verschraling van het aanbod.

Daar loert het echte gevaar. Dat er alleen in grote steden, voornamelijk in de Randstad, gespecialiseerde platenzaken zijn, is niet het allerergste. Wanneer echter steeds meer cd-winkels afzien van het minder courante repertoire en inzetten op de 'items' die goed verkopen, zullen ook de platenmaatschappijen steeds minder geneigd zijn risico's te nemen met muziek uit de marge.

Bij de najaarspresentatie van Universal sloeg menig klassiek handelaar al de schrik om het hart. Nigel Kennedy met bewerkingen van The Doors, de Bond Girls met poppy strijkkwartetmuziek en Andrea Bocelli werden als de klappers van het seizoen voorgesteld. In de maak is nog een cd van Anne Sofie von Otter met Elvis Costello.

'Een beetje provocerend misschien', zegt Paul Popma, senior product manager van Universal. 'We wilden een signaal afgeven, we kunnen wel doen alsof er niets aan de hand is, maar de realiteit is anders.' De oudere klassieke muziekliefhebbers hebben alles al en de jongere zijn niet geïnteresseerd in het ijzeren repertoire. Die willen crossover en Arvo Pärt. Dus krijgen ze crossover en Arvo Pärt. Zo werkt dat in een vrije markteconomie. Niet alleen bij Universal.

Bij de najaarsactie van de CPG (Collectieve Promotie Geluidsdragers) was vorig jaar Misia van Warner de topper. Dit jaar staan Amália Rodriguez (fado's uit Portugal) van EMI en de Missa Criolla met Mercedes Sosa van Decca bovenaan. De grote maatschappijen zetten in op de grote massa en de grote namen, het minder gangbare repertoire ligt in handen van de kleinere maatschappijen. Maar niet zelden moeten daar de musici zelf geld toeleggen voor ze een opname kunnen maken.

De slang bijt in z'n staart. In zijn eigen belang zou de klant zo divers mogelijk repertoire moeten kopen, zodat het aanbod ook divers blijft. En natuurlijk kun je geen klant dwingen een klassiek strijkkwartet te kopen als drie appetijtelijke vioolmeisjes en dito celliste het ook nog met veel meer swing kunnen doen. Het is leuk verpakt, maar ook de klassieke muziek wordt steeds vaster ingesnoerd in hetzelfde dwangbuis als de mainstream popcultuur. Muziek voor miljoenen. Letterlijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden