'Ophef over tbs vertraagt behandeling alleen maar'

Het Pieter Baan Centrum neemt een radicale stap : het splitst zichzelf op in drieën. Elke locatie gaat een ander type delinquent behandelen, zegt directeur Carsten Herstel. Maar daarop is flinke kritiek. Door

Hij verwijst naar de documentaire Tony (2011), waarvoor een verdachte wekenlang in het Pieter Baan Centrum is gefilmd. Vijf jaar duurde het voordat een van de patiënten aan de film wilde meewerken. En dan was er nog toestemming nodig van zijn advocaat, het observatieteam, de rechter-commissaris, de officier van justitie, het 'hele' ministerie. 'Vele ogen zijn op het Pieter Baan Centrum gericht', zegt directeur Carsten Herstel (46). 'Dat maakt het werk zo leuk, maar soms ook gecompliceerd.'

Herstel geeft zelden interviews. Hij maakt een uitzondering ter ere van de geboortedag van Pieter Baan (1912-1975). Deze grondlegger van het observatiecentrum voor geesteszieke delinquenten zou deze week 100 jaar zijn geworden. Baan was de eerste die stelde dat een samenleving psychopaten niet moet opsluiten en afschrijven, maar juist moest behandelen. Daarvoor liet hij ze onderzoeken door zowel psychiaters als psychologen. Zo introduceerde de forensisch psychiater gedragsdeskundigen in het strafrechtsysteem. Het doel: genezing van de crimineel en terugkeer in de samenleving.

Het Pieter Baan Centrum is het enige instituut ter wereld waar verdachten van een ernstig misdrijf wekenlang in opdracht van de rechter worden geobserveerd. Die krijgt een advies over de toerekeningsvatbaarheid, het risico voor de samenleving en over maatregelen die recidive moeten voorkomen. Bekende delinquenten werden in het centrum onderzocht, zoals de moordenaars van Pim Fortuyn en Theo van Gogh, de pedoseksueel Robert M., meervoudig babymoordenaar Sietske H. en Erwin L., die het waagde om op Prinsjesdag 2010 een waxinelichthouder tegen de Gouden Koets te gooien.

De aanpak mag je na al die jaren gerust een succes noemen, zegt Herstel. 'Van alle ex-tbs'ers begaat minder dan 20 procent opnieuw een delict. Onder veroordeelden met alleen celstraf is dat de helft.'

Toch staat het tbs-systeem onder druk. Als iemand met alleen gevangenisstraf opnieuw een misstap maakt, levert dat nauwelijks of geen discussie op. Maar als een tbs'er in herhaling valt, schreeuwt de samenleving moord en brand. Dat is begrijpelijk, zegt Herstel, want als zij opnieuw in de fout gaan, gaat het meteen flink mis. Ze kunnen slachtoffers maken, mishandelen, verkrachten en zelfs doden. Als een tbs'er tijdens verlof recidiveert, klinkt massaal de roep alle verloven in te trekken of om de verlofregeling zelfs helemaal op te heffen.

Daarbij wordt vergeten dat die incidenten een zeldzaamheid zijn, benadrukt de directeur. 'Op 70 duizend verlofbewegingen per jaar gaat het bijna nooit mis. Begrijp me niet verkeerd, elk incident is er een te veel. Maar de commotie die dat teweegbrengt, werkt contraproductief.'

Als het misgaat, zoals bij de tbs'er die zich in 2004 aan een meisje uit Eibergen vergreep, worden ogenblikkelijk alle verloven ingeperkt. Het incident leidde tot een verscherping van de verlofprocedure, een moord tijdens verlof in 2005 was aanleiding voor een parlementair onderzoek naar het hele tbs-systeem. Daarop werd een commissie ingesteld die sindsdien alle verlofaanvragen toetst.

Verlof is noodzakelijk voor de behandeling, benadrukt Herstel. Het is oefenen in een reële situatie, kijken hoe iemand zich gedraagt in bijvoorbeeld een winkel of in de bus. 'Eén incident heeft impact op al die 70 duizend verloven', zegt de directeur. 'Dat leidt tot een langere duur van de tbs-behandeling. Die is daardoor al opgelopen van gemiddeld vijf tot bijna negen jaar, hoewel het beleid juist op beperking van die duur is gericht.'

De consequentie daarvan is dagelijks te merken in het Pieter Baan Centrum. Van de 32 delinquenten aan wie het instituut tegelijkertijd plaatsbiedt, werkt de helft niet mee aan het onderzoek. Zij zetten alles in het werk om tbs-advies te ontlopen en zitten liever de maximale gevangenisstraf uit. Vaak op advies van hun advocaat. 'Zulke weigeraars doen niet altijd mee aan het sporten, de dagelijkse arbeid of het koffiedrinken met de groep. Hun passiviteit kan variëren van de hele dag in bed liggen, tot alleen meedoen als het ze goed uitkomt. Maar we blijven steeds proberen iemand erbij te betrekken.'

Bij tweederde van die weigeraars slaagt het observatieteam erin een (beperkt) rapport voor de rechtbank te maken. In zeldzame gevallen stelt de verdachte zich zo passief op, dat die halverwege de observatieperiode naar de gevangenis wordt teruggestuurd. 'Dan heeft verder onderzoek geen zin.' Dat hoge aantal weigeraars is een probleem, zegt Herstel. Zij worden niet behandeld en zijn een gevaar voor de samenleving als ze vrijkomen. 'Elk onderzoek in het Pieter Baan Centrum kost 50- à 60 duizend euro, maar bij recidivisten is de maatschappelijke schade vele malen hoger.'

Om die reden is het noodzakelijk dat de discussie over het tbs-systeem na incidenten genuanceerd en met de juiste argumenten wordt gevoerd, stelt hij. 'Ons tbs-beleid is een wereldwijd uniek en waardevol systeem, dat werkt en dat verdedigd moet worden. Ik constateer overigens, en dat bleek ook uit het parlementaire onderzoek, dat er steeds politieke steun voor is.'

Is die steun voldoende? 'Het is een fragiel evenwicht, om het netjes te zeggen.'

100ste geboortedag van Pieter Baan

Pieter Aart Hendrik Baan (Magelang, 22 oktober 1912 - Utrecht, 18 juli 1975) studeerde geneeskunde en rechten in Utrecht. Hij werkte als psychiater met een eigen praktijk, als forensisch psychiater en als gevangenisdirecteur. Baan specialiseerde zich in het gedrag van misdadigers en ging ervan uit dat gestoorde criminelen met een therapeutische behandeling konden worden genezen. In 1949 richtte hij in Utrecht een huis van bewaring annex psychiatrische observatiekliniek (POK) op, het latere Pieter Baan Centrum. Baan werd zelf de eerste geneesheer-directeur. Adviezen van de observatiekliniek werden gebruikt door rechters om hun vonnis te bepalen.

Pieter Baan was ook de grondlegger van het Selectie Instituut voor Terbeschikkinggestelden, waar werd bepaald in welke inrichting een tbs'er het best kon worden opgenomen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden