Opgestoken hand in de klas vergroot ongelijkheid, maar wat is het alternatief?

Op steeds meer scholen proberen leraren de opgestoken hand te omzeilen: onderzoek wijst uit dat die hand de ongelijkheid tussen leerlingen vergroot. Wat komt er voor de vingers in de plaats?

Vingers opsteken is verleden tijd bij de economieles. 'Iedereen let de hele tijd op.' Beeld Marcel Wogram

De economieles is net van start gegaan als het klaslokaal begint te gonzen. 'Oehhh', joelen de 5-vwo-leerlingen bij het zien van het digitale schoolbord. Docent Christiaan van Os heeft zojuist in plaats van de getoonde vraag een felgekleurd rad van fortuin in beeld gebracht. Op elk vlak staat de naam van een leerling.

Met een klik begint het rad te draaien. Eerst steeds sneller, dan heel traag tot de wijzer uiteindelijk blijft hangen bij Thomas, die verdekt zit opgesteld in de uiterste hoek van het klaslokaal. Uit de luidsprekers schettert applaus. 'De beurt is aan jou, Thomas', zegt Van Os. Hij wijst naar het bord waar het vrolijke rad weer heeft plaatsgemaakt voor de taaie vraag over asymmetrische-informatieproblematiek bij verzekeraars. 'Zet hem op, hè?'

De 'random name picker', zoals het rad heet, is een beproefde methode van de economieleraar om willekeurig een leerling aan te wijzen. De 30-jarige docent besloot een paar jaar geleden een streep te zetten door een aloude onderwijstraditie die bij school hoort als huiswerk en overhoringen: de opgestoken vinger. Wie een hand opsteekt wordt nu overgeslagen, tenzij het om een vraag gaat.

Nieuwe onderwijsmethode

Van Os mag op zijn school een van de weinigen zijn die zo werken, landelijk gezien maakt hij deel uit van een groeiende beweging, met als missie de opgestoken hand zo veel mogelijk uit het klaslokaal te bannen.

Voorvechters van nieuwe onderwijsmethoden die snel aan populariteit winnen stellen dat veel leerlingen niet gebaat zijn bij de didactische klassieker. Vooral assertieve, sneldenkende kinderen steken hun hand op. Leerlingen die onzeker zijn of meer tijd nodig hebben om een antwoord te bedenken haken af, zo is de gedachte.

Het is niet bekend hoeveel scholen al overstag zijn, maar onderwijsadviesbureaus die trainingen geven in de nieuwe methoden schatten dat leraren op enkele honderden scholen (zowel in het basis- als het voortgezet onderwijs) de opgestoken vinger inmiddels proberen te mijden.

Niet meer van deze tijd

'Veel docenten zoeken naar andere manieren om de beurt te geven', merkt Robert Jacobs van adviesbureau CED-Groep, dat de Amerikaanse onderwijsbestseller Teach Like a Champion in 2012 in Nederland uitbracht. Onderdeel van die methode is de opgestoken hand zo mogelijk omzeilen, bijvoorbeeld door willekeurig de naam van een leerling te prikken en die de beurt te geven. Er zijn twintigduizend exemplaren van Teach Like a Champion verkocht in Nederland. 'Dat zegt iets over het enthousiasme.'

Op een deel van de pabo's en lerarenopleidingen wordt ook aandacht besteed aan de nadelen van de opgestoken hand. En als het aan de Vereniging Openbaar Onderwijs (VOO) ligt, stappen alle 2.500 bij hen aangesloten basisscholen er zelfs helemaal vanaf. 'Wij vinden het niet meer van deze tijd', zegt Flora Breemer, onderwijsadviseur bij de vereniging. 'Die vinger in de lucht lijkt een detail, maar de impact ervan is groot.'

Dat merkt ook directeur Teun Dekker van basisschool De Kroevendonk in Roosendaal, waar de opgestoken hand al acht jaar geleden is afgeschaft. 'Wij zeggen altijd: zodra de vingers omhooggaan, stopt het denken.' Leerlingen die een antwoord willen geven, luisteren nauwelijks nog naar hun klasgenoten omdat ze in hun hoofd hun eigen antwoord repeteren. Dekker: 'Sommige kinderen denken niet meer mee omdat ze verwachten dat een ander zijn vinger wel zal opsteken.'

Hoe werkt de namenkiezer?

1. De docent stelt een vraag,de leerlingen denken na over een antwoord.
2. De 'random name picker', een soort rad van fortuin, verschijnt op het digitale schoolbord. De leerlingen weten dat er een beurt aan zit te komen.
3. Een algoritme bepaalt welke leerling de vraag moet beantwoorden. Een draaiend wiel stopt bij de juiste naam.
4. De docent geeft de aangewezen leerling de beurt, de namenkiezer heeft zijn werk gedaan.
5. Alle leerlingen hebben over de vraag nagedacht, de docent bespreekt het antwoord.

Beeld Marcel Wogram

Stramien

In Haarlem heeft economieleraar Van Os nog een reden om vingers te vermijden: 'Assertieve leerlingen leren bij deze aanpak dat een ander ook een waardevolle bijdrage kan leveren.' Net als veel collega's beschikt de leraar over een repertoire aan trucs om alle leerlingen aan bod te laten komen. Het stramien is daarbij telkens hetzelfde: eerst een vraag stellen en de hele klas een antwoord laten bedenken, daarna krijgt iemand de beurt.

Vandaag gebruikt Van Os behalve de 'random name picker' een app waarmee leerlingen op hun telefoon een antwoord kunnen kiezen. De antwoorden verschijnen anoniem op het digitale schoolbord, om een publieke afgang te voorkomen.

Halverwege de les is het zover. 'Hoeveel geld mag het kosten om een mensenleven met een jaar te verlengen?', vraagt Van Os. De leerlingen mogen op hun telefoon kiezen: maximaal 10 duizend euro; 30 duizend euro; 80 duizend euro, of: geld speelt geen rol. Het laatste blijkt het populairste antwoord, al zijn er ook veel leerlingen die 10 duizend euro ruim voldoende vinden.

'Wat heb jij gestemd?', vraagt Van Os aan een meisje dat zich tot nu toe stil hield. Ook dat is een bewuste keuze: de leraar probeert iedereen aan het praten te krijgen. Nieuw is die methode natuurlijk niet, veel leraren wijzen leerlingen ongevraagd aan.

De afkeer van opgestoken vingers is ook niet helemaal nieuw. 'Toen ik studeerde in de jaren tachtig ging het al over beurten geven en het verspreiden van je aandacht als leraar', zegt de Nijmeegse hoogleraar onderwijskunde Paulien Meijer. 'De laatste jaren weten we ook uit onderzoek dat de opgestoken hand als methode nadelige effecten heeft.'

Verlammend

Toch is een compleet verbod op vingers wat haar betreft niet nodig. 'Het werkt soms wel en soms niet.' Bij vragen, of een inventarisatie (wie heeft er thuis een cavia?), blijven vingers handig. Voor verlegen leerlingen kan een gedwongen beurt bovendien averechts werken, zegt Meijer. 'Zeker bij gevoelige onderwerpen moet je kinderen niet dwingen te praten.'

In de kern, zegt de hoogleraar, gaat de opgestokenvingerdiscussie over de vraag hoe je in het klaslokaal een sfeer creëert waarin leerlingen meer met hun eigen ontwikkeling bezig zijn en minder met onderlinge prestatieverschillen. Een opstoken hand maakt soms pijnlijk duidelijk wie slim en zelfverzekerd is en wie niet. Dat kan verlammend werken.

Aan de leerlingen van het Mendelcollege gaat dit alles grotendeels voorbij. De 5-vwo-klas is vooral te spreken over het feit dat ze tijdens de economieles op hun smartphone mogen. 'Wij zijn tieners, dingen met een telefoon zijn altijd goed', zegt de breed lachende 16-jarige Emilie, die met een groepje klasgenoten na de les is blijven hangen in het lokaal.

Eerlijk gezegd was het hun niet opgevallen dat de opgestoken vingers goeddeels genegeerd worden tijdens de economieles. Wel zijn ze er van doordrongen dat er iets fundamenteel anders is aan de les van Van Os: opletten is er altijd noodzakelijk. Of, zoals de 16-jarige Carlijn het verwoordt: 'Bij andere leraren kun je nog weleens het hele uur fijn naar een hoekje van je bureau staren. Dat zit er hier niet in. Iedereen doet mee, de hele tijd.'


Alternatieven

IJsstokjes

Om er zeker van te zijn dat elke leerling evenveel kans maakt aan de beurt te komen, en om leerlingen het gevoel te geven dat de leraar geen voorkeur heeft, doen sommige docenten een beroep op toeval. Dat kan met de random name picker, te vinden op classtools.net. 'Maar je kunt ook de namen van leerlingen op ijsstokjes schrijven en een leerling blind een stokje laten trekken', zegt economieleraar Christiaan van Os.

Whiteboardjes

Met kleine 'whiteboardjes' kan een docent toetsen in hoeverre de klas de stof heeft begrepen. Alle leerlingen schrijven het antwoord op de vraag op en houden het bordje gelijktijdig in de lucht. Van Os: 'Zo zien zij elkaars antwoorden niet en heb ik een idee of de les is aangekomen.' Een alternatief is een paar vellen papier in een plastic mapje.

Online-enquête

Een succesnummer in de lessen van Van Os: leerlingen de vraag via telefoon of laptop laten beantwoorden. Het resultaat wordt (anoniem) geprojecteerd op het schoolbord.

Programma's als Socrative of Mentimeter zijn daarvoor geschikt.

Onderzoek

Ook uit wetenschappelijke hoek klinkt de laatste jaren kritiek op de opgestoken vinger. De Britse onderwijskundige Dylan William toonde in 2010 met een experiment aan dat een verbod erop tot betere leerprestaties kan leiden. In een middelbareschoolklas ging de vinger in de ban. In plaats daarvan moesten alle leerlingen het antwoord op een mini-whiteboard schrijven en dat in de lucht houden. Na tien weken hadden de leerlingen volgens de onderzoeker twee keer zo veel vooruitgang geboekt als die in een vergelijkbare klas. De BBC maakte er een documentaire over, The Classroom Experiment.

Een Frans onderzoek dat een maand geleden verscheen suggereert dat de opgestoken hand de sociale ongelijkheid versterkt. Leerlingen uit de lagere klasse gaan volgens het onderzoek sneller vooruit - als ze niet hun hand hoeven op te steken - dan hun klasgenootjes uit een beter milieu.

Volgens de onderzoekers maken opgestoken vingers de prestatieverschillen tussen leerlingen zichtbaar. Het resultaat is dat kinderen die van huis uit minder schoolse vaardigheden als lezen en discussiëren meekrijgen, minder goed presteren.

Hoewel de sociale ongelijkheid hier minder groot is, geldt in Nederland hetzelfde principe, denkt Paulien Meijer, bijzonder hoogleraar onderwijskunde aan de Radboud universiteit, die bekend is met het onderzoek. Toch kan hieruit niet geconcludeerd worden dat een opgestoken vinger altijd een negatieve uitwerking heeft, zegt Meijer. 'Het gaat er vooral om hoe de docent omgaat met het verdelen van aandacht. Komen alle leerlingen aan bod?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.