Opgelazerd met de romantiek

In de jaren vijftig zoefde de West Coastjazz van Gerry Mulligan en Chet Baker de poëzie van de moderne dichter binnen. Ook in de verzen van schrijver C. Buddingh'. Op zoek naar de swing in zijn werk aan de vooravond van de Poëzieweek.

Iedereen had nog een scheiding in zijn haar, maar jazzmuzikant Gerry Mulligan worstelde al met een drugsprobleem. Weg, dacht Mulligan, weg uit New York, waar alle jazzo's als jachtige struikrovers de dopesnoepwinkel plunderden. Go west, daar waaide vast een betere wind voor een blanke blazer als hij.


Het was begin jaren vijftig, en Mulligan kwam met zijn baritonsax liftend en broodmager in Los Angeles terecht. In de jazzscene wisten ze dat hij arrangementen voor Miles Davis had gedaan, voor zijn Birth of the Coolproject, maar dat was dan dat voor Mulligan. Hij moest op zoek naar een gig, brood op de plank, ra-ta-ta, zo snel mogelijk.


In een ouwe kleine bungalow in het centrum van de stad, omgebouwd tot jazzclub The Haig, schoof hij aan bij de maandagsessies, de vrije dag van de vaste band. Veel stelde het niet voor, The Haig: er konden zo'n 85 bezoekers in en het podium liep zo snel vol dat een pianist er zijn reet amper kon keren.


Daar liep in het voorjaar van 1952, op zo'n maandagavond, trompettist Chet Baker (22) binnen, op voordracht van een wederzijdse kennis. Achteloos en met de altijd verbaasde blik in de ogen, intuïtief spelend, alsof hij nooit anders had gedaan. Bassisten wisselden in het kwartet, net als de drums, maar de sound was er meteen.


Nog in hetzelfde jaar was het vermaarde Gerry Muligan Quartet een feit, doken ze de studio in en werd één van de mooiste jazznummers aller tijden geschapen, dat tot aan zijn dood in 1988 aan Chet bleef plakken: My Funny Valentine.


Het door Mulligan geschreven Nights at the Turntable werd opgenomen op 15 en 16 oktober 1952 en op single uitgebracht door Pacific Jazz. De titel was een jazzy woordgrap, een verwijzing naar de ridderlegende Knights of the Round Table. In het nummer legde het pijnloze maar ritmische gebrom van Mulligan een mooie deken neer voor het opwekkende, melodieuze getetter en gekwetter van Chet.


De critici en de muziekbusiness waren er als de kippen bij om het geluid te framen. Dit leek toch niet op de agressieve opgewonden hardbopjazz uit New York, uit de East Coast. Baker en Mulligan klonken lichter - blanker werd er zelfs gezegd - een zonnige swingende sound passend bij de razende opgewekte economische vooruitgang van Californië. De West Coastjazz was geboren.


C. Buddingh', roepnaam Kees, zat in de jaren vijftig nachten bij de grammofoon te luisteren naar jazzplaten van onder meer Mulligan en Baker, steevast als eerste opgerooid door platenzaak Henk Broekhuizen aan de Dordtse Voorstraat. Hier tankte hij zijn inspiratie en kon hij weer even vooruit, weet Wim Huijser, die werkt aan de biografie van Buddingh' (1918-1985).


Voor Buddingh' en zijn generatie was jazz niet zomaar een muzikale bevlieging. Deze lichting dichters, de Vijftigers, maar ook later de Zestigers, wilden jazz ademen, het ritme pakken, de opwinding en zelfs de sound, en dat in het papier drukken. Lucebert voorop, natuurlijk. Remco Campert had Charlie Parker al dichterlijk afgelegd en zou later onvergetelijk toeslaan met poëzie over Chet Baker en Eric Dolphy. Simon Vinkenoog deed in zijn eerste bundel pianist Thelonious Monk - en zo zou het nog wel even doorgaan, met de jazzpoëzie.


Buddingh' omschreef het voor zichzelf als volgt: 'Ik ben beïnvloed door de frasering van Miles Davis, denk ik wel eens. Ik vind het geweldig hoe hij zijn soli opbouwt, die spanning met eenvoudige noten. Ik probeer misschien dezelfde spanning met eenvoudige taal.'


In een schriftje had Buddingh' titels van jazznummers op een rijtje gezet, hij zou natuurlijk mieters en modieus zijn om gedichten te maken met jazztitels. In 1956 werkte hij aan een eerste reeks van acht gedichten, liet hij voor het eerst muziek in zijn poëzie meeswingen.


Het was niet de eerste poëzie die hij maakte en zeker niet de laatste, gezien zijn twee jaar geleden verzameld werk van 1020 pagina's. Al in de jaren veertig debuteerde hij, en was hij begonnen met zijn Gorgelrijmen, waarvan de Blauwbilgorgel het bekendste werd. Een verblijf in het sanatorium, vanwege een tbc-aandoening, hield 'm een tijd van het papier en de muziek vandaan.


West Coast heette de jazzbundel die in 1959 verscheen. Twintig gedichten met jazztitels zoals Happy little sunbeam, Those blues en Stella by Starlight.


Nights at the Turntable, vernoemd naar het nummer van het Gerry Mulligan Quartet, was niet zomaar een gedicht, net zoals West Coast niet zomaar een bundel was voor Buddingh'. Dit was zijn ware kickstart, dit was wat hij kon en dit was wat hij wilde: nuchtere poëzie, droog geschreven, en niet te gortig met beeldspraak.


Biograaf Wim Huijser: 'Alles wat aan deze nieuwe poëzie voorafging was een bochtige weg - met gorgelrijmen als zijpaden - naar het echte begin. Nights at het Turntable is zijn nieuwe manifest.'


Oplazeren met de romantiek van lieftallig vogeltjesgezang, dat is wat Buddingh' schrijft in Nights at the Turntable. De vloer is nu voor de aanstormende moderne tijd, alhier grommend vertegenwoordigd door blazers als Gerry (Mulligan), Shorty (Rogers), Bud (Shank), Chet (Baker), Lennie (Niehaus) en vergeet pianist Dave (Brubeck) niet. Om het af te maken, dumpt hij de vogel bij die dromerige Engelse gedichtenbakker Johnnie Keats (1795 -1821).


Dat de wereld aan het veranderen was, hadden Chet Baker en Gerry Mulligan ook in de gaten. The Haig waar de West Coastjazz min of meer ontstond, werd binnen no-time de hipste jazzclub van Los Angeles, want daar speelden de blazers waar het om ging. Actrices als Jane Russel en Marilyn Monroe werden er gezien, en de ouwe bungalow werd onbegaanbaar vanwege de grote auto's die overal werden geparkeerd.


En de dope, juist de dope waar Mulligan voor gevlucht was, bleek ook de oversteek te hebben gemaakt. Anderhalf jaar na de plaatopnames met Baker werd hij opgepakt door de politie wegens drugsgebruik en belandde hij in de gevangenis. Ook Chet, die aan de vooravond stond van een grote doorbraak, was inmiddels in zijn kraag gegrepen vanwege drugs, toen nog voor marihuana, maar heroïne zou snel volgen.


Pijproker Buddingh' relativeerde jaren later zijn heiligverklaring van Westcoast-coryfeen als Mulligan en Brubeck. Waren ze nou echt zo goed, toentertijd, hij wist het eigenlijk ook niet precies meer. Over de titel van zijn bundel had hij achteraf gezien ook een andere toch veel minder poëtische uitleg. Dat het West Coast heette had namelijk ook te maken met het feit dat hij zelf ook ergens aan de westkust woonde.


Schrijver C. Buddingh' over de jazzpoëzie


vogeltje luister


wij


moeten jou


niet meer


wij hebben gerry shorty en bud


chet en lennie en dave


heus de wereld is meer veranderd


dan de onderwijzers wel denken


nachtegaaltje ga maar slapen


op de grafsteen van johnnie keats


Nights at the Turntable van C. Buddingh'


EXTRA - Poëzieweek 2013


Vandaag is het Gedichtendag en de eerste dag van de Poëzieweek. Het thema is muziek. Wat hebben muziek en gedichten met elkaar te maken? En hoe beïnvloeden ze elkaar? Vandaag volgt ook de toekenning van de Herman de Coninckprijs, de Vlaamse prijs voor de beste dichtbundel. In Paradiso in Amsterdam treedt vanavavond scheidend Dichter des Vaderlands Ramsey Nasr op met het Metropole Orkest. Ook wordt de nieuwe Dichter des Vaderlands geïnstalleerd. De week wordt op 6 februari afgesloten met het Dichtersbal in de Stadsschouwburg. Daar wordt ook de winnaar van deTuring Nationale Gedichtenwedstrijd bekend gemaakt.


poezieweek.com


EXTRA - Geschikte dichters


Vandaag wordt de nieuwe Dichter des Vaderlands bekendgemaakt en ingehuldigd. Voor het eerst is de dichter, die Ramsey Nasr moet opvolgen, door een benoemingscommissie aangesteld en niet via een landelijke verkiezing. Volgens de organisatie is de eretitel geëvolueerd tot een belangrijke functie, die een breed publiek enthousiast kan maken voor poëzie. De keuze moet daarom goed afgewogen worden. Ook bleken niet alle geschikte dichters zin te hebben in campagne voeren.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.