Opgefokte mannen en heel veel belangen: vijf vragen over de Krim

Terwijl gewapende mannen het parlement op het autonome Oekraïense schiereiland de Krim bezet houden, slaat Rusland spierballentaal uit. Mochten de rechten van de etnische Russen op de Krim geschonden worden, dan zullen ze niet terugdeinzen om hun gevechtsvliegtuigen in te zetten. Blijft het bij deze dreigende taal of staat Oekraïne op het punt om uit elkaar te vallen? Ruslanddeskundige Marcel de Haas (Instituut Clingendael) en correspondent Olaf Koens, die momenteel op de Krim verkeert, praten ons bij.

Russische mariniers voeren een militaire oefening uit in Sevastopol op de Krim. Beeld afp

1. In Simferopol, de hoofdstad van de Krim, houden gewapende mannen het parlement bezet. Wie zijn deze mannen?
Olaf Koens (aan de telefoon terwijl hij op weg is naar Simferopol): 'We passeren net een checkpoint waar mannen van de contra-revolutie de wacht houden. Dat zijn etnische Russen. Ze zijn gewapend. Wat dat betreft lijken ze op de radicale demonstranten in Kiev. Maar er is een wereld van verschil. Deze etnische Russen zijn tegen alles in Kiev. Ze noemen de demonstranten in de hoofdstad en de nieuwe functionarissen in het parlement fascisten.'

Op de barricades in Kiev ging het er nog leuk en vrolijk aan toe, vervolgt Koens. 'Daar zag je ook vrouwen en kinderen. Er werd gedanst en gezongen. Dat is hier wel heel anders. Deze mensen moeten niets van buitenstaanders hebben, ook niet van journalisten.'

Persbureau AP vanochtend over de mannen die het parlement bezet houden: 'Ze dragen zwarte en oranje linten, het Russische symbool van de overwinning ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Ook houden ze een bord omhoog waarop staat dat de Krim bij Rusland hoort.'

Als reactie op de vragen van journalisten werd er een granaat naar buiten gegooid.

 
Deze etnische Russen zijn tegen alles in Kiev. Ze noemen de demonstranten in de hoofdstad en de nieuwe functionarissen in het parlement fascisten.

2. Klinkt als een grimmige bedoening. Wat is de Krim eigenlijk voor regio?
Qua schoonheid valt er niets op af te dingen. De Krim kent glooiende heuvels met wijngaarden, brede stranden, pittoreske kasteeltjes en weidse steppen. Toerisme is dan ook een van de belangrijkste inkomstenbronnen van het schiereiland.

De politieke situatie ligt iets ingewikkelder dan het verstilde uiterlijk doet vermoeden. De Krim heeft een autonome status. In 1954 werd het door Nikita Chroetstsjov aan Oekraïne geschonken om de warme banden nog eens te onderstrepen.

Het gros van de inwoners (bijna 60 procent) op de Krim bestaat uit etnische Russen. Daarnaast zijn er nog de Oekraïners (24,4 procent) en de zogeheten Krim-Tataren (12 procent), een Turkssprekend volk van gematigde moslims.

De Krim mag officieel dan wel bij Oekraïne horen - Rusland heeft er een stevige vinger in de pap. Het heeft er zijn Zwarte Vloot gestald en er is een vriendschapsverdrag met het schiereiland.

De Krim-Tataren koesteren echter allesbehalve warme herinneringen aan de Russen. In 1944 werden ze op last van Sovjet-dictator Stalin naar Centraal-Azië gedeporteerd. Pas toen de Sovjet-Unie in 1990 uiteen viel, konden de Tataren weer terugkeren naar de Krim, waar ze al eeuwenlang wonen.

3. Moeten we de spierballentaal die Rusland uitslaat over de Krim serieus nemen?
'Absoluut', zegt Olaf Koens. 'Een militaire oefening is het allersterkste diplomatieke signaal dat je kunt afgeven.'

Voor alle duidelijkheid: Rusland houdt komende vier dagen militaire oefeningen in Oekraïne waarbij 150 duizend militairen, 880 tanks, 90 vliegtuigen en 80 marineschepen betrokken zijn. Volgens Rusland hebben de oefeningen overigens niets van doen met de interne aangelegenheden van Oekraïne.

Marcel de Haas, als oud-luitenant-kolonel een kenner op dit gebied, denkt dat de oefeningen al langer gepland stonden. 'Je kunt niet zomaar op een knopje drukken en 150.000 man laten uitrukken. Er zijn munitie- en voedselvoorraden nodig. Dat is vooraf allemaal geregeld. Het komt nu met al het sabelgekletter wel heel mooi uit dat ze een militair signaal kunnen afgeven.'

 
Je kunt niet zomaar op een knopje drukken en 150.000 man laten uitrukken.
Een man in Simferopol houdt een vlag in de lucht met de tekst 'Russische beweging van de Krim'. Beeld reuters

4. Waarom hecht Rusland zoveel waarde aan de Krim?
'Omdat hun Zwarte Vloot zowel geopolitiek als geostrategisch van enorm belang is', aldus De Haas. Er varen daar ook Russische boten in de buurt van Syrië rond, dus ook hun Midden-Oostenpolitiek is ermee gemoeid. Daarnaast beschermt de vloot de South Stream-pijplijn (die vanuit Rusland gas transporteert naar Zuid-Europa).'

Bekijk je het iets breder, dan zou je kunnen stellen dat Rusland maar al te graag zijn invloedssfeer uitbreidt, zegt De Haas. 'Poetin is eigenlijk bezig met het herstel van de voormalige Sovjet-Unie. Dat er etnische Russen in die overgebleven regio's en landen wonen, gebruikt hij als hefboom om zich er politiek en militair mee te bemoeien. Een aanval op een van die landen geldt als een aanval op Rusland - zo valt ook expliciet te lezen in hun laatste militaire doctrine. Met de omwenteling in Kiev beseffen de Russen dat ze verloren hebben. Tegelijkertijd willen ze hun macht in Oekraïne graag behouden. Op de Krim heerst een pro-Russisch sentiment. Daar spelen ze op in.'

 
Poetin is eigenlijk bezig met het herstel van de voormalige Sovjet-Unie.
Krim-Tataren in gevecht met agenten voor het regeringsgebouw in Simferopol. Beeld ap

5. Er gaan geruchten dat er bussen met radicale pro-Europabetogers op weg zijn naar de Krim. Dat wordt knokken geblazen?
Olaf Koens: 'Ze zijn nog niet gesignaleerd, maar als die mannen daadwerkelijk tegenover elkaar komen te staan, heb je de poppen aan het dansen. In Kiev was er nog sprake van de staat tegenover het volk, maar als de betogers uit Kiev oprukken naar de Krim heb je burgers tegenover burgers.'

'Dan dreigt er wapengeweld dat richting burgeroorlog gaat', vreest ook De Haas. 'Maar zover is het nog niet.'

Agenten houden de wacht voor het parlementsgebouw in Simferopol, dat is bezet door gewapende mannen. Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden