Operatie Schone Handen bloedt in Italië langzaam dood

De Operatie Schone Handen loopt op haar eind. Niet bij gebrek aan corruptiezaken, maar door het failliet van de Italiaanse justitie en de wraak van de politici....

Van onze correspondent

Jan van der Putten

ROME

De Italiaanse anticorruptierechters hebben in hun uitputtingsslag met de politici een zware nederlaag geleden. Voortaan moeten belastende verklaringen die tijdens het vooronderzoek zijn afgelegd, worden herhaald tijdens het proces, anders hebben ze geen enkele waarde. Op papier moet de nieuwe regeling de balans tussen aanklacht en verdediging, die tot nu toe doorsloeg in het voordeel van de aanklagers, in evenwicht brengen.

In de praktijk slaat de balans door naar de andere kant. De getuigen à charge hoeven niet op het proces te verschijnen. Ze hebben tijd genoeg om vóór het proces de corruptiemisdadigers af te persen in ruil voor hun zwijgen. En verdachte maffiosi zullen met bedreigingen de getuigen tot zwijgen dwingen. Veel maffia- en corruptiezaken zijn dus voor niets geweest.

De grootste voorvechter van deze justitiële hervorming is oppositieleider Berlusconi, die zelf tot over zijn oren in de corruptieschandalen zit. De wetswijziging is het werk van de oppositie en een deel van de regeringscoalitie. Deze politici voelen zich in de wielen gereden door de onderzoeksrechters van Milaan en Palermo. Met hun strijd tegen corruptie of maffia zouden ze te veel aan de weg timmeren en hun boekje ver te buiten gaan.

Het Hof van Cassatie, de Italiaanse versie van de Nederlandse Hoge Raad, heeft de nieuwe wet terugwerkende kracht gegeven in alle zaken die nog niet definitief zijn afgesloten. De eerste die daarvan heeft geprofiteerd, is de voortvluchtige ex-premier Craxi.

In een van zijn zaken - inning van smeergeld voor de uitbreiding van de metro van Milaan - had Craxi in hoger beroep acht jaar gekregen. Het Hof van Cassatie heeft die straf geannuleerd. Eindelijk gerechtigheid, riep de tot op het merg corrupte ex-politicus uit. Nog even, en hij kan zonder angst voor de nor naar Italië terugkeren.

De rechters van Schone Handen gaan akkoord met de wetswijziging, mits die niet van terugwerkende kracht is. Hun ex-collega senator Antonio Di Pietro, nog altijd het symbool van de nationale schoonmaak-actie, is een campagne begonnen om de nieuwe wet alleen te laten gelden voor nieuwe processen.

Volgens onderzoeksrechter Gherardo Colombo, lid van het eerste uur van het Schone-Handenteam in Milaan, komt de nieuwe wet neer op een verkapte amnestie. De meeste processen zullen immers ongedaan worden gemaakt. Nieuwe veroordelingen zijn vrijwel uitgesloten, omdat de meeste delicten in 1999 verjaren.

Verjaring is erger dan een algemene amnestie, vindt Colombo, want amnestie geldt tenminste voor iedereen. Plannen voor een algemeen pardon zijn er al vaak geweest, maar ze zijn steeds afgeketst op het verzet van de publieke opinie. President Scalfaro wil niet horen van amnestie, omdat de corruptie nog altijd doorgaat.

Maar verjaring van de delicten maakt een amnestiewet overbodig. Onderzoeksrechter Piercamillo Davigo klaagt dat geen enkele verdachte meer een snelproces of schikking wil. Allemaal wachten ze op verjaring. 'Het is een sociale catastrofe van enorme omvang', zei hij, 'want geen enkele oplichter wordt meer gestraft. Als het strafrecht geen bescherming meer biedt, wat voor zin heeft het dan nog om oplichting te blijven beschouwen als misdrijf?'

In de Operatie Schone Handen, die zes jaar geleden met vliegend vaandel en slaande trom begon, zijn miljoenen dossierpagina's gevuld, duizenden mensen verhoord en honderden veroordeeld. Maar in de gevangenis zitten er zegge en schrijve twee. De rest is in beroep gegaan, heeft kwijtschelding gekregen of een alternatieve straf, of is gevlucht of overleden, in enkele gevallen door zelfmoord.

Die stagnatie tekent de situatie van de Italiaanse justitie. Die heeft vrijwel geen tijd om zich bezig te houden met futiliteiten als moorden, inbraken, overvallen, woeker, wanbetaling en andere ongemakken van de gewone burger. Civiele processen kunnen een half mensenleven duren, strafrechtelijke processen een eeuwigheid.

In Italië is justitie nog bezig met zaken uit de Tweede Wereldoorlog en met alle grote moorden, bloedbaden, samenzweringen, verdachte ongelukken en fraudes sinds de jaren zestig. Oud nieuws blijft in Italië eeuwig vers. Het is geen uitzondering dat de voorpagina's van 1998 het laatste nieuws melden over de moorden op de oliemanager Enrico Mattei in 1962, politiecommissaris Luigi Calabresi in 1972 en de staatsman Aldo Moro in 1978, over het bloedbad in Milaan in 1969, over het neerhalen van een passagiersvliegtuig in 1980.

Veel rechters zijn vrienden van de politici en te koop gebleken. Anderen wordt het leven onmogelijk gemaakt omdat ze hun taak serieus hebben genomen. Ze hebben aangetoond hoe verrot de politieke en economische elite was, en deels nog altijd is. Ze hebben corrupte rechters in voorarrest gezet.

Maar de politici nemen wraak via andere rechters, die de corruptiebestrijders vervolgen omdat hun onderzoekmethodes in strijd zouden zijn met de wet. Justitie in Italië: rechters tegen rechters, politici tegen rechters, rechters tegen politici, iedereen tegen iedereen.

Volgens de meeste politici hebben de rechters van Schone Handen een buitensporige macht. Oppositieleider Berlusconi wil dat president Scalfaro maatregelen tegen hen neemt. Maar ook in de regeringspartijen is de steun voor de rechters afgekalfd.

Waarom? Er is een sterk vermoeden dat Berlusconi en D'Alema een deal hebben gesloten. D'Alema, leider van de grootste regeringspartij, zou de leider van de oppositie straffeloosheid hebben aangeboden. In ruil daarvoor zou Berlusconi zijn onmisbare medewerking geven aan staatkundige hervormingen.

De antimaffia- en anticorruptierechters klagen dat de regering hen tegenwerkt. Ze vinden dat minister Flick van Justitie schittert door passiviteit. Straks hebben ze niets meer te klagen. Want dan is de maffia weer geaccepteerd als een natuurverschijnsel en is de Operatie Schone Handen doodgebloed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden