Operatie Lux

NRC Handelsblad vaart een scherpe koers onder leiding van hoofdredacteur Peter Vandermeersch. Wil hij te veel?

'Geachte mevrouw / meneer, bij dezen wil ik per direct mijn abonnement op NRC-Handelsblad opzeggen. Hoewel ik al jaren abonnee ben, maak ik me de laatste tijd steeds grotere zorgen om de koers van de krant, waarbij het beleid van uw nieuwe hoofdredacteur, Peter Vandermeersch, de hoofdoorzaak is. Met name zijn optreden afgelopen week in De Wereld Draait Door deed voor mij de deur dicht.'


Zo begint de lange e-mail die Job de Haan (61), hoofd IKON-radio, op 17 november 2010 schreef aan de abonnementenservice van NRC Handelsblad, met de hoofdredactie in de cc. De Haan was niet alleen. Onder de opzeggers waren dat najaar prominente lezers, zoals Piet Hagen, oud-ombudsman van de krant. Hagen wilde geen krant lezen waarin PVV'er Martin Bosma een column schreef. (Inmiddels is hij weer abonnee.)


Behalve de ophef rond de columns van Bosma, werden de zelfmoord van Antonie Kamerling als opening krant en het ontslag van Elsbeth Etty als columniste gezien als tekenen van naderend onheil en geurvlaggen van de nieuwe hoofdredacteur. Een hoofdredacteur die, in tegenstelling tot zijn nogal onzichtbare voorgangster Birgit Donker, vaak bij De Wereld Draait Door verscheen om, in charmant Vlaams, over zijn krant te praten.


Nu, anderhalf jaar later, is NRC een andere krant, een tabloidkrant, ('kijk, een te heet gewassen NRC Handelsblad', spotten critici de eerste weken), met andere katernen. De krant wordt gemaakt door minder redacteuren - Vandermeersch ontsloeg dertig man - maar gelezen door meer lezers. Mede door harde marketingacties groeide de oplage in het laatste kwart van 2011 met 3,5 procent ten opzichte van dezelfde periode in 2010, tot gemiddeld 189.452 kranten per dag. In 2010 daalde in dat kwartaal de oplage met 3,4 procent.


Het gaat dus goed, uitgedrukt in cijfers. Maar dat succes in de krantenwereld een allerminst zeker begrip is, toont het echec rondom de berichtgeving over prins Friso door verslaggeefster Jannetje Koelewijn. De storm aan reacties, ook van NRC-meubelstukken als Youp van 't Hek, die zich afvroeg of de krant soms werd geleid 'door een idioot van een hoofdredacteur', tonen hoe smal het pad naar boven is en hoe gapend de ravijnen die het begrenzen.


Voor de komst van Vandermeersch (51) was NRC Handelsblad sober en secuur, met een nadruk op economie, buitenlandse politiek en hogere cultuur. Duidelijk gericht op de liberaal georiënteerde, hogeropgeleide krantenlezer. Halverwege het vorige decennium gaven andere kranten zich, genoodzaakt door gestaag verdampende abonneebestanden en een stagnerende advertentiemarkt, over aan veranderingen om meer lezers te krijgen. De NRC niet. Tussen al die vernieuwingsdrang in de kiosk was het Handelsblad als een wat oudere stamgast in een restaurant: onberispelijk, onverstoorbaar, geruststellend vertrouwd, maar ook een tikkeltje star.


Achter de schermen waren de veranderingen al in volle gang voordat Vandermeersch zijn opwachting maakte. In december 2009 was NRC Media door de Persgroep, eigenaar van de titels Algemeen Dagblad, Trouw, het Parool en de Volkskrant, verkocht aan investeerder Derk Sauer en investeringsmaatschappij Egeria. Een 'durfkapitalist' schreven de kranten toen, zo'n bedrijf dat een krant uitknijpt en weer doorverkoopt, zoals private equity-fonds Apax eerder met PCM Uitgevers had gedaan. De redactie voelde de druk van zelfstandigheid. Opeens behoorde NRC tot een kleine uitgever te midden van grotere spelers. De nieuwe eigenaar wilde een andere koers: het stabiel baken voor 'dokters en notarissen' moest flink worden opgeschud tot een bredere en toegankelijke krant. Maar de lezers merkten er niets van. Nog niet.


Om die verandering te realiseren, werd de Vlaamse Peter Vandermeersch naar voren geschoven. Vandermeersch stond bekend als krachtig innovator. In de elf jaar tijd dat hij hoofdredacteur was van de Vlaamse krant De Standaard steeg de verkoop van die krant van 75 duizend exemplaren in 1999 naar ruim 93 duizend exemplaren in 2009.


Vandermeersch' onthaal op de Rotterdamse burelen had Noord-Koreaanse trekjes, zegt Mark Kranenburg, Haags verslaggever en voorzitter van de redactieraad. Na een 'zeer opzwepend' verhaal en de aanbeveling van de redactieraad, stemde 90 procent van de redactie in met zijn hoofdredacteurschap. Het was de eerste keer in de geschiedenis van de krant dat iemand van buitenaf aan het roer kwam te staan.


Op dag één van zijn hoofdredacteurschap bleek dat Vandermeersch haast heeft. De reden: oplagecijfers. Hij schrok zich wild, zegt hij, toen hij, nadat hij zijn contract had getekend, volledige inzage kreeg in de zakelijke balansen. 'Het was allemaal nog veel erger dan ik dacht.' Het aantal abonnees daalde jaarlijks met achtduizend. 'Dat komt neer op 25 duizend lezers - een stadje, elk jaar een stadje.'


De inhoud kwam niet goed tot zijn recht, vond hij. 'De krant stond vol diamanten, maar de lezer moest diep graven om ze te vinden. Het was geen krant die je wilde lezen, het was een krant die je moest bestuderen, als de kinderen naar bed waren en de gordijnen zorgvuldig gesloten. Dat is niet van deze tijd.' Leesbaarder moest de krant worden, toegankelijker. Dat betekende kortere stukken, 'een stuk van vierduizend woorden, hoe goed ook, dat kan gewoon niet meer.'


NRC moest ook verbreden. Het idee dat iemand die likkebaardend beschouwingen over het Midden-Oosten leest per definitie zijn neus zou ophalen voor artikelen over mode of eten, vindt hij achterhaald. 'Maar het moet wel intelligent opgeschreven zijn, natuurlijk.' Lifestyle-onderwerpen kregen hun plaats in het nieuwe weekeindkatern Lux en de glossy DeLuxe, vooral bedoeld om adverteerders te trekken. 'Die twee katernen mikken op een jongere, wie-het-breed-heeft-laat-het-breed-hangen-lezersgroep en stuiten daarom op veel irritatie van de vaste NRC-lezer', zegt Pieter Steinz, tot voor kort chef van de boekenredactie bij NRC en sinds deze maand directeur van het Letterenfonds. 'De versterkte aandacht voor populaire onderwerpen heeft soms tot een zoekende berichtgeving geleid, iets wat trouwens kenmerkend is voor de meeste journalistiek van de 21ste eeuw.'


De rest van de zaterdagkrant ging ook op de schop, de voorpagina in het bijzonder. Omdat een zaterdagkrant vaker los wordt verkocht, werd de traditionele nieuwsuitstraling ingeruild voor een meer signalerend of trendmatig openingsverhaal met een spannende foto. Vorige week was dat een Barbiepop voor jongens, als illustratie bij een stuk over de (vermeende) sekseverschillen tussen jongens en meisjes. De doordeweekse krant kreeg drie nieuwe katernen: De Wereld, Mens& en Film.


Ook de toon van NRC moest veranderen. Scherper aan de wind zeilen, de intro's en koppen moesten scherper, spannender, kortom: 'meer schwung', volgens Vandermeersch. 'Niet ongevaarlijk', zegt hij daar bij. Breder en spannend betekent niet populairder, vindt hij. 'NRC wordt absoluut niet populairder.' Maar dat is wel wat kritische lezers menen te zien. Job de Haan, eindredacteur van het IKON-programma De Andere Wereld: 'De 'Koelewijnaffaire' rond prins Friso staat voor mij niet op zichzelf, het legt een mechanisme bloot. De krant is platter geworden: snel scoren blijkt belangrijker dan zorgvuldigheid.'


De Koelewijnaffaire wordt door veel mensen op de redactie afgedaan als incident, dat onder een andere hoofdredacteur ook gebeurd zou kunnen zijn. Maar een aantal redacteuren, die niet bij naam wil worden genoemd, ziet de berichtgeving over Friso als een neveneffect van de nieuwe, scherpere koers die vooral gericht is op 'scoren'. Redacteur Elsbeth Etty schreef een brief aan de redactieraad om haar zorgen over de nieuwe koers te uiten. Die bijwerkingen worden talrijker, vinden de bezorgde redacteuren. Naast Friso noemen zij het voorbeeld van de onlangs geplaatste open brief van de ambassadeurs over het Polen-meldpunt van de PVV en de schreeuwerige kop 'veertien redenen om niet te geven (aan Afrika, red.). Tekenen dat de krant te veel campagne voert en haar distantie verliest.


Een deel van de redactie heeft lang moeten wennen aan de stijl van Vandermeersch. Een kleine groep heeft het er nog steeds moeilijk mee. 'Er is een groepje dat vindt dat de krant platter wordt en dat het te snel gaat', zegt uitgever Hans Nijenhuis. Zelf zegt Vandermeersch: 'Ik schat dat een kwart van de redactie heel blij is met mijn beleid, dat de helft het gewoon wel goed vindt, en een kwart is minder tevreden. En van dat kwart is 5 procent zeer ontevreden.'


Mark Kranenburg, voorzitter van de redactieraad, denkt dat het tempo waarop Vandermeersch zijn plannen doorvoert het grootste probleem is. 'Peter wil soms te snel, we hebben hem moeten afremmen.' Als voorbeeld noemt hij het plan van Vandermeersch om naast een middagkrant, ook een ochtendkrant te introduceren. Dat plan wilde hij, in het najaar van 2011, in zes weken realiseren. 'Maar je moet als hoofdredacteur ook de redactie voor je plannen zien te winnen.' Uiteindelijk bleek de ochtendkrant logistiek niet haalbaar. De introductie, die door Vandermeersch dan al luid is verkondigd, is nu voor onbepaalde tijd uitgesteld. Andere veranderingen werden wel in rap tempo doorgevoerd. Zoals de ophanden zijnde verhuizing van de redactie van Rotterdam naar Amsterdam en de redactiechefs die plaats moesten maken voor nieuwe gezichten.


Als Vandermeersch kritiek heeft op een redacteur, zegt hij dat recht voor zijn raap, zegt Kranenburg. 'Daarin verschilt Peter erg van Birgit (Donker, red.). 'In zijn dagelijkse evaluatie van de krant ontziet hij niemand.'


Jan Meeus, chef van de economieredactie, zegt over de mailtjes die dagelijks worden rondgestuurd: 'Wennen.' In het najaar van 2010 lekte zo'n kritische e-mail van Vandermeersch, bedoeld voor de eigen redactie, uit. Zo bleek VanderMeersch zijn eigen mensen 'niet creatief genoeg, te weinig ambitieus en niet genoeg gericht op nieuws' te vinden.


Ook het conservatieve redactieklimaat moet het ontgelden. 'Ik kwam in mijn bureaulade nota's tegen uit 1990, over mogelijkheid van een ochtendkrant!', zegt Peter Vandermeersch. 'En er is daar vijf jaar gediscussieerd over tabloid. Er heerste een gevoel van: het is wel goed zo. En dat bij een krant van vooruitstrevende intellectuelen.'


Verrast door de dadendrang van Peter Vandermeersch kan de redactie van NRC Handelsblad niet zijn. Het was juist de reden dat ze hem aannamen. Kranenburg: 'De vastgeroestheid en het conformisme van de krant veroorzaakten veel ergernis. Er moest iemand van buiten komen, niet gehinderd door voorkennis.'


Vandermeersch is een product van de Vlaamse krantencultuur en die cultuur is harder dan de Nederlandse. De concurrentiestrijd tussen kranten in Vlaanderen is hard doordat de losse verkoop van kranten veel hoger ligt dan in het abonnementengeoriënteerde Nederland. Het cliché wil dat Nederland betere journalisten kweekt en Vlaanderen betere krantenmakers.


De Vlaamse gewoonte van sterk afzetten tegen de concurrentie zette Vandermeersch hier in het begin voort door de Volkskrant in De Wereld Draait Door onbetrouwbaar te noemen. 'Dat was een fout', geeft hij nu toe. 'Zo gaat dat hier niet. En bij zo'n oorlog hebben we beide geen baat.' Ondanks de kritiek uit de begintijd is Vandermeersch nog steeds vaak op televisie.


'Dat is ook zo afgesproken tijdens zijn sollicitatie, zegt Nijenhuis. 'We hebben Vandermeersch gevraagd of hij veel op televisie wilde zijn. Hij kan het goed, en dan is zo'n optreden een stimulans, net het duwtje dat mensen nodig hebben om weer een abonnement te nemen. Het werkt, vindt Nijenhuis: 'Bijna elke zaterdag word ik langs het hockeyveld aangesproken door ouders die zeggen: wat een leuke man is dat toch, ik moet die krant toch weer eens lezen.'


In het glazen kantoortje van de hoofdredacteur, 'het aquarium', hangt een groot vel papier met daarop een grafiek met de oplages. De cijfers, daar gaat het om. 'Het is de enige garantie voor kwaliteitsbehoud van de krant', zegt Vandermeersch. En dus zijn de cijfers niet slechts de verantwoordelijkheid van commerciële afdeling, maar ook van de journalisten. Elke maandag wordt er een e-mail aan de redactie rondgestuurd met de nieuwe cijfers.


'Een jonge journalist zei eens tegen mij: ik wil helemaal niets te maken hebben met die oplages en herindeling van de krant', zegt uitgever Nijenhuis. 'Ik wil gewoon mijn stukken schijven en jullie houden mij van mijn werk.' 'Onrust is goed', zou Vandermeersch geantwoord hebben als hij tegenover die jonge journalist gezeten had.


Niet alle vernieuwingen hebben goed uitgepakt, zegt ook Vandermeersch. Een experiment met de wisselcolumn van politici werd gestaakt. 'Ze durfden te weinig en gebruikten de column om hun eigen beleid uit te dragen.' Heeft hij te veel gewild in te korte tijd? 'Als je niet voor de troepen uitloopt ben je een slechte hoofdredacteur', vindt hij. Maar, inderdaad, 'je moet die troepen niet uit het gezicht verliezen.' Maar afremmen omdat sommige experimenten mislukken, zal hij niet.


Wat Vandermeersch eigenlijk wil, met NRC? 'Er mag geen taalgebied zo groot als het Nederlandse zijn, 22 miljoen mensen, waar een betere krant wordt gemaakt dan NRC Handelsblad.'


Peter Vandermeersch wil èn èn: een terughoudende krant maken die wel durft, geen nichekrant voor intellectuelen, maar wel een intellectuele krant. Een krant die ook over populaire onderwerpen bericht zonder zelf populair te zijn. NRC zal dus blijven balanceren. Tussen vernieuwing en herkenbaarheid, en tussen aangenaam geprikkelde en geschrokken redacteuren en lezers.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden