Opera anders

De Australische regisseur Barrie Kosky zet gretig en onorthodox zijn tanden in klassieke opera's. Vanaf zondag brengt De Nederlandse Opera zijn visie op Glucks Armide.

Barrie Kosky (46) is de man van de verrassende keuzes. Met Armide van Gluck maakt de toneel- en operaregisseur nu zijn debuut bij De Nederlandse Opera. Mocht onderhand ook wel, zeggen kenners, want de Australiër behoort tot de interessantste types van deze tijd.


Hij mixte barokke Monteverdi met de jazz van Cole Porter. Voor musical en operette voelt hij zich niet te min. Bovendien heeft hij een neus voor de theatrale coup. Zo liet Kosky op toneel de oogkassen uitzuigen van King Lear. En Shakespeares joodse koopman Shylock mocht van hem zijn eigen voorhuid fileren.


Voeg daarbij Kosky's voorkeur voor episch theater - acht uur toneelmarathon in Sidney, twaalf uur non-stop Monteverdi in Berlijn - en je begrijpt dat sommige operavrienden met lood in de schoenen afstappen op de première van Armide.


Maar volgens Barrie Kosky is Armide nog steeds 'verbijsterend actueel'. Terwijl hij het zegt, verzengen zijn ogen zowat zijn brillenglas. Armide is een loeder, een helleveeg en een heks, maar ook een vrouw die wanhopig smacht naar liefde.


De Italiaanse dichter Torquato Tasso schiep haar in de 16de eeuw: een mohammedaanse tovenares die het met christelijke kruisvaarders aan de stok krijgt. Twee eeuwen later schopte ze het tot titelheldin in een opera van Gluck, die vanaf zondag met al haar twijfels en dilemma's het toneel vult van Het Muziektheater in Amsterdam.


Armide betovert de kerels - letterlijk. Daar wringt ook de schoen. Want hoe bereikt ze dat de kruisridder Renaud uit vrije wil van haar houdt? Wat moet ze in die relatie trouwens inleveren van zichzelf? En stel dat die vent er toch weer tussenuit knijpt?


Ze doet Kosky denken aan de doomed divas uit het toneelwerk van Tennessee Williams. In haar worsteling met roeping en liefde bespeurt hij bovendien een vleugje Maria-Callastragiek. 'Intens eenzaam staat ze tegenover je in de kamer.'


In Wenen zwaaide Kosky een tijdlang de scepter over het Schauspielhaus, als erfgenaam van de theatervorst Georg Tabori. In Berlijn leidt hij tegenwoordig de Komische Oper, het legendarische operahuis waar Walter Felsenstein de wetten van het muziektheater herdefinieerde.


Dáár is Kosky een gevierd man. In Australië heeft hij het inmiddels verbruid, als we de cabaretier Eddie Perfect en zijn Kosky-satire Too Fucking Long mogen geloven - refererend aan Kosky's voorliefde voor de theatermarathon. Dat treft, want in Australië voelt Kosky zich allang niet meer thuis. Ook nooit gevoeld, eigenlijk. Oké, hij groeide op in Melbourne, een paradijs van zon, zand, zee en surfers met gebruinde lijven. Maar Barrie Kosky zat liever binnen. Op zijn slaapkamer dirigeerde hij platen van Stravinsky en Mahler. Of hij zat te luisteren naar de verhalen van zijn grootmoeder. Vaak viel het woord shmatte, Jiddisch voor 'vodden'. Dat was ironisch bedoeld, want de Kosky's hadden hun fortuin vergaard met bont.


Oma kon meeslepend vertellen over exotische oorden als Wenen en Boedapest, waar ze voor de oorlog had genoten van opera's en concerten. Aan haar hand bezocht de 8-jarige Barrie in Melbourne zijn eerste opera. Op z'n 18de had hij er al 200 gezien. 'Deels in Europa trouwens, waar we tot twee keer toe de concentratiekamptour hebben gedaan.'


Of hij wil of niet, het lot van de Europese Joden weet Kosky steeds weer te vinden. Hij was directeur van het Adelaide Festival of Arts toen er telefoon kwam uit Wenen. Of hij de leiding wilde nemen bij het Schauspielhaus in de Porzellangasse.


Leuke plek: in die zaal pakte Sigmund Freud nog weleens een filmpje. Verder zou Barrie Kosky zijn Oostenrijkse avontuur het liefst vergeten. Hij dreunt de redenen voor zijn vlucht uit Wenen op: conflict met de co-directeur van het Schauspielhaus, clash met een dirigent aan de Staatsoper.


'Maar vooral bleek Wenen een stad waar je het antisemitisme nog kunt ruiken. Wat mensen zeggen, hoe ze doen - er smeult een onopgelost probleem.'


Hoe fris ademt tegenwoordig de lucht in wereldstad Berlijn. De Duitsers, zegt Kosky, plukken de vruchten van hun Vergangenheitsbewältigung. Al wisten ze niet hoe ze moesten reageren toen hij afgelopen zomer Ballet im Savoy oppoetste, een vergeten operette van Paul Abraham uit het Berlijnse interbellum.


Kosky: 'Voordat Hitler de boel liet ontploffen, kende de stad een superieure operettecultuur. Driekwart van de artiesten was Joods. Ik probeer die traditie uit de sfeer te halen van 'Exil' en 'zielig'. Geniet ervan, zeg ik tegen de Duitsers, want het hoort net zo goed bij jullie als Goethe en Wagner.'


Op zijn Berlijnse werkkamer hangen foto's van de familie. Oma uit Boedapest, oma uit Warschau, een voorvader uit Vitebsk in Wit-Rusland. Barrie Kosky heeft het gevoel dat ze over hem waken, 'blij dat er in Europa een nakomeling is die tiert.'


Uitgezogen oogkassen


Naast een voorkeur voor episch theater - acht uur toneelmarathon in Sidney, twaalf uur non-stop Monteverdi in Berlijn - heeft Barrie Kosky een neus voor de theatrale coup. Zo liet hij op toneel de oogkassen uitzuigen van King Lear (foto). En Shakespeares Joodse koopman Shylock (in de Koopman van Venetië) mocht van hem zijn eigen voorhuid fileren.


IJdele zangers die met hun stembanden pronken; behaagzieke componisten die je een rood potlood toewenst: klachten over de kunstvorm opera zijn zo oud als de kunstvorm opera zelf. De eerste die het mes zette in alle tralala was de Duitser Christoph Willibald von Gluck (1714-1787). Zijn aanpak leest als een hedendaagse cursus scenarioschrijven. Mijd zijpaden, schrap tierelantijnen, buit de dramatische situatie maximaal uit. Glucks eerste 'reformistische' meesterwerk was Orfeo ed Euridice (1762). Met Armide (1777) presenteert De Nederlandse Opera een zelden gespeeld drama uit zijn rijpe jaren.


Gluck: Armide. Regie Barrie Kosky. Nederlands Kamerorkest o.l.v. Ivor Bolton. Amsterdam, Het Muziektheater, 6 t/m 27/10, dno.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden