Opera Adams op de hielen gezeten door het nieuws

'Moge Gods genade neerdalen op hen die Gods geheimen koesteren', zingt de terrorist Molqi in The death of Klinghoffer, de opera van John Adams waarvan de stof is ontleend aan het kapingsdrama rond het cruiseschip Achille Lauro in 1985....

Roland de Beer

De opera ging in Brussel in première, kort na het einde van de Golfoorlog. De opvoering van Peter Sellars kreeg een Begleitmusik mee vanuit de actualiteit waarop het stuk zich baseerde: tijdens de repetities werd in Athene een PLO-voorman gearresteerd wegens zijn aandeel in de kaping.

Eivol was het zaterdag bij de Nederlandse première in het Concertgebouw, waar de kunst de actualiteit opnieuw op de hielen zat - en andersom. Edo de Waart dirigeerde een vloeiende concertuitvoering, die zich afspeelde in een van serene bekommernis doortrokken atmosfeer.

Het laatste nieuws, intussen, is dat het Boston Symphony Orchestra een uitvoering heeft afgelast van The Klinghoffer Choruses van Adams. De koormuziek uit de opera stond voor november op het programma, maar het orkest ziet ervan af 'omdat het publiek in deze tijden muziek van troost en bemoediging nodig heeft', zoals het de componist heeft laten weten. Ouder nieuws kwam uit Californië, waar de Opera van Los Angeles, nota bene een van de opdrachtgevers van Klinghoffer, het stuk na tien jaar nog altijd mijdt als de pest.

Die angstvalligheid hoeft op zichzelf geen verbijstering te wekken. Amerikaanse muziekinstellingen hebben van huis uit de gewoonte publieksrumoer uit de weg te gaan. Boston was de stad waar 11 september de kisten opstegen die het New Yorkse WTC binnenvlogen. Maar waar het orkest van Boston in plaats van de Klinghoffer-koren nu Seiji Ozawa Berlioz' Symphonie fantastique laat dirigeren, slaat het een modderfiguur. Als er één muziek is die wil 'troosten en bemoedigen', dan is het die van Klinghoffer, en als er één onderdeel is waar de sublimering zich concentreert, dan is dat het kooraandeel.

De aanhef is al een statement. IJle vrouwenstemmen zetten de opera in met een 'koor van Palestijnen in ballingschap' , gehuld in zoete strijkers- en blazersklanken, met een suizelende toevoeging van synthesizers. Na een kort pandemonium waarin paukenslagen een intifada lijken aan te kondigen, volgt het serene antwoord van een 'koor van Joden in ballingschap'.

De koren klinken joods noch Palestijns - eerder klinken ze naar katholicisme en naar Frankrijk. Naar zoetgeparfumeerde bespiegeling als in de requiems van Fauré en Duruflé, maar dan op z'n John Adams: licht kitscherig, voorzichtig ontstijgend aan de minimal music-procédés die eerder zijn handelsmerk vormden, met herhalingspatronen die plaatsmaken voor andere herhalingspatronen. De koren vormen de kern, en spelen in Klinghoffer de rol van een soort refrein. Afgezien van een rusteloos fragment waarin de angst het voor het zeggen heeft, zetten ze de toon voor poëtische monologen waarin de scheepskapitein, kapers en andere opvarenden zich onderdompelen in herinneringen aan de kaping. De diepte van de zee klinkt mee.

Opmerkelijk aan het geraffineerde libretto van Alice Goodman, waarin het verleden en de werkelijkheid van de kaping dooreenlopen, is het aan autisme grenzende isolement van de karakters - tot de onfortuinlijke Leon Klinghoffer zijn stem verheft tegen haat en moordzucht, en daarvoor genadeloos zijn trekken thuis krijgt.

Adams' weerzin tegen het geweld is duidelijk. Dat hij de Palestijnen zoiets als een stem heeft gegeven, is hem bitter kwalijk genomen. Dat Goodman en Adams morren tegen de religie als bron van haat (Koor: 'Is hun woestijn niet de tuin van God?'), is nauwelijks opgemerkt.

De radio-uitzending van de Matinee (morgenavond) is er een om te bewaren. Koor, orkest en elf solisten, met bariton Sanford Sylvan in de rol van Klinghoffer (en het ontzield naar de oneindigheid zinkende 'lichaam van Klinghoffer'), verlenen hun bijdragen met een voorbeeldige mengeling van inzet en distantie.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden