Openheid over drones geëist in VS

Door het uitlekken van informatie over Obama's 'geheime oorlog' ligt het debat over drones open.

VAN ONZE CORRESPONDENT ARIE ELSHOUT

NEW YORK - Het was op dag drie van Obama's presidentschap, in 2009. Terwijl first lady Michelle bezig was te bedenken hoe ze hun dochters een normaal leven kon laten leiden in het Witte Huis, tekende haar man het bevel tot een aanval met drones op twee huizen in de bergen van Pakistan. De onbemande vliegtuigjes doodden niet alleen terreurverdachten, maar ook drie kinderen.

Door het uitlekken van gevoelige informatie deze week wordt nu van de president meer openheid geëist over zijn 'geheime oorlog'.

Eerst was er het memo van het ministerie van Justitie, dat NBC-News dinsdag publiceerde. In het document staat aan welke criteria de regering moet voldoen voordat zij mag overgaan tot het liquideren van Amerikaanse burgers die worden verdacht van terreuractiviteiten. Woensdag werd vervolgens het bestaan bekend van een geheime drone-basis in Saoedi-Arabië.

Het is munitie in handen van degenen die proberen bressen te slaan in de dikke muur van geheimhouding die Obama heeft opgetrokken rond een van de belangrijkste maar ook meest omstreden wapens in zijn strijd tegen het terrorisme.

Een belangrijk moment is er donderdag, wanneer de Senaatscommissie voor de inlichtingendiensten John Brennan zal horen. Obama heeft hem voorgedragen als nieuwe CIA-directeur. De afgelopen jaren was hij de terreurbestrijdingsadviseur van de president. Vanuit de kelder van het Witte Huis coördineerde hij de drone-aanvallen en presenteerde hij de opperbevelhebber de 'kill list' met de namen van terreurverdachten wier liquidatie hij moest goedkeuren.

Drieduizend doden

Mogelijk zal Brennan onder druk van de senatoren meer licht werpen op het hoe en waarom van de enorme uitbreiding van het drone-programma onder Obama. President George W. Bush gaf opdracht tot vijftig aanvallen, zijn opvolger tot 350. Daarbij vielen drieduizend doden. Volgens de regering was dat noodzakelijk om 'het Amerikaanse volk veilig te laten zijn, wat onze eerste verantwoordelijkheid is'.

Maar dat argument is niet voldoende om critici de mond te snoeren. Zij zijn bang dat de bescherming van Amerika's bevolking ten koste gaat van Amerika's principes op het punt van democratie en rechtsstaat. Het is een discussie die bekend moet voorkomen: ze werd ook gevoerd onder Bush. Toen ging het over martel- en afluisterpraktijken bij de terroristenjacht, nu gaat het om drones.

De situatie is nu dat de president op basis van geheime informatie en zonder vorm van proces verdachten kan uitschakelen. Als rechter en beul tegelijk. De vraag voor de critici is of dat wel mag. Vooral als de verdachten Amerikaanse burgers zijn, zoals Anwar al-Awlaki, die in september 2011 in Jemen werd gedood door een drone.

In het uitgelekte memo van het ministerie van Justitie staat dat de regering terreurverdachten met de Amerikaanse nationaliteit mag uitschakelen als een 'goed geïnformeerde hoge functionaris' besluit dat de verdachte een 'hoge en actieve leider' van Al Qaida is of van een 'daarmee verbonden groepering'. Voorts moet er sprake zijn van een 'ophanden zijnde' dreiging en moet een normale arrestatie 'onuitvoerbaar' zijn. Is aan die voorwaarden voldaan, dan mag een drone worden ingezet.

De ACLU, de Amerikaanse vereniging voor de burgerrechten, noemde het document 'beangstigend'. Volgens haar zijn er steeds meer bewijzen dat de Amerikaanse praktijken 'onwettig zijn, omdat ze een schending vormen van het fundamentele mensenrecht om niet willekeurig van het leven te worden beroofd'.

Andere critici wezen erop dat sommige criteria erg ruim zijn gesteld, zoals in het geval van een 'ophanden zijnde dreiging'. Want volgens het memo mag de regering al in actie komen tegen een verdachte zelfs als zij 'geen duidelijke bewijzen heeft dat een specifieke aanval op Amerikaanse personen en belangen zal worden uitgevoerd in de onmiddellijke toekomst'.

Volgens Brennan mogen de Amerikanen erop vertrouwen dat de aanvallen 'wettig, ethisch en verstandig zijn'. Het aantal onschuldige slachtoffers is 'buitengewoon zeldzaam'. Maar de critici nemen dat niet voetstoots aan. Ze willen informatie om dat te kunnen controleren.

Het debat lijkt nu echt te beginnen. Obama, de 'goed geïnformeerde hoge functionaris' uit het memo, heeft iets uit te leggen. Want een dag voordat hij tot zijn eerste drone-aanval besloot, beloofde hij een punt te zetten achter de erfenis van voorganger Bush. Amerika, zei hij toen, stopt 'met de valse keuze tussen onze veiligheid en onze idealen'.

Amerikaanse drones in Saoedi-Arabië

De VS blijken al twee jaar een basis voor drones in Saoedi-Arabië te hebben. Volgens The New York Times heeft de regering-Obama opdracht tot de aanleg gegeven na een mislukte actie met een raket in Jemen in 2009, waarbij tientallen onschuldige burgers omkwamen. De bedoeling van de door de CIA gerunde basis is het plegen van aanslagen op leden van Al Qaida in Jemen.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden