Openbaarheidsdag 2015: Wat strikt vertrouwelijk was, is nu openbaar

Notulen van de ministerraad, het privéarchief van minister Marga Klompé, het Geheim Archief van het Kabinet der Koningin: gisteren opende het Nationaal Archief honderden meters historische bronnen.

Koningin Juliana en Marga Klompé (links) in 1968. Beeld anp
Koningin Juliana en Marga Klompé (links) in 1968.Beeld anp

'Zeer geheim', 'strikt vertrouwelijk', 'ik weet, dat het bij jou in goede handen is': ambtenaren, ministers, kardinalen en koninginnen hebben bij leven en welzijn het nodige te verbergen. Maar papier is geduldig: als hun confidenties worden bewaard door het Nationaal Archief, zijn ze vroeg of laat op te vragen in de studiezaal.


Gisteren was het 'Openbaarheidsdag 2015' in Den Haag. Honderden meters historische bronnen van 25, 50 en 75 jaar oud zijn opvraagbaar geworden: 947 pagina's telt de inventarisatie van de 'nieuwe' documenten uit 1939, 1964 en 1989.


Wie grasduint, houdt niet meer op. Van het Geheim Archief van het Kabinet der Koningin (met een briefwisseling tussen koningin Wilhelmina en de Belgische koning Leopold) tot de dossiermappen van de Nederlandse Orde van Advocaten (inclusief 'nader gevonden bescheiden, verspreid op de zolder'). Van inspectierapporten van het Staatstoezicht op Krankzinnigen tot de opsporing en bemiddeling bij de repatriëring van personen uit de Sovjet-Unie. Pikant is een ruzie tussen Defensie en Buitenlandse Zaken over 'een bepaalde, geheel nieuwe en vooralsnog volstrekt geheime soort munitie' van de Amerikanen.


Ook vrijgegeven is het privéarchief van Marga Klompé, de eerste vrouwelijke minister. Tussen haar brieven en krantenknipsels zit een map over prinses Irene die zich in 1964 door kardinaal Alfrink liet dopen tot rooms-katholiek vanwege haar huwelijk met Carlos Hugo.


Eind maart 1964 blijkt er crisisberaad te zijn belegd in paleis Huis ten Bosch, met onder anderen de prinses, de kardinaal en de minister. Enkele dagen later schrijft ze een informele brief aan PvdA-Kamerlid Conny Patijn, ook present bij het beraad. 'De Kardinaal heeft zich als de eerste de beste dorpspastoor laten imponeren door het Koninklijk Huis', foetert Klompé. 'De Kardinaal heeft gewoon een grote beleidsfout gemaakt.' Dat de ergernissen binnenskamers blijven, blijkt wel uit het handgeschreven bedankbriefje dat koningin Juliana haar later doet bezorgen: 'Lieve juffrouw Klompé.'

undefined

Mer à boire

De lichting nieuwe archiefstukken is een mer à boire, zegt algemeen rijksarchivaris Marens Engelhard. 'Wat voor de een waardeloos is, is voor de ander een beslissend puzzelstukje. Iedereen gaat hier naar iets anders op zoek.' De openbaarheid van archieven is een groot goed, zegt de man die waakt over 125 kilometer archiefmateriaal, 15 miljoen foto's en 300.000 kaarten van rijksoverheid, maatschappelijke organisaties en personen. 'Veel mensen vinden archieven iets vanzelfsprekends. Maar de toegankelijkheid van een archief is belangrijk. Het is de hoeksteen van de rechtsstaat, de democratie. De place of last resort waar een burger kan vinden hoe de overheid met je belangen is omgegaan, hoe besluiten tot stand zijn gekomen.'


In principe worden overheidsarchieven zo snel mogelijk toegankelijk. Vroeger werden ze pas na 50 jaar overgedragen, nu moet dat al na 20 jaar. Niet dat alle stukken direct beschikbaar worden. De staatsveiligheid of de privacy kan een beperking zijn.


Decennia later kan menig archiefstuk, zo angstvallig geheim gehouden, ook een glimlach oproepen. Zoals de smeekbedes van de Amerikaan Franklin J. Murdock aan de koningin en minister van Justitie in het dossier Kerkgenootschappen. Vanaf 1937 vraagt Murdock 'eerbiedig' toestemming om zich als zendingspresident van de mormonen in Nederland te mogen vestigen. Vergeefs. De reden van de vertragingstactieken komt slechts in interne brieven en memo's voorbij: de 'veelwijverij' van de mormonen wordt afgekeurd.


Sneller wist de Utrechtse universiteit in 1962 de 'misdragingen' van de Colombiaanse diplomaat Carlos Martin aan te kaarten. Martin, ook universitair docent, dronk 'regelmatig een stevige borrel' en papte aan met minderjarige studentes. 'Naar mijn mening zullen deze ontmoetingen wel in de intiemst denkbare sfeer eindigen', meldt een politieverslag. De universiteit durft de diplomatiek onschendbare Martin niet aan te pakken en benadert Buitenlandse Zaken voor een discrete oplossing. Universiteitsbestuurder J.H. des Tombe: 'Wij zijn al tevreden als hij zijn sexuele activiteiten naar elders verplaatst. Over de colleges van dr. Martin alleen maar lof.'

undefined

Marens Engelhard, algemeen rijksarchivaris. Beeld Cigdem Yuksel
Marens Engelhard, algemeen rijksarchivaris.Beeld Cigdem Yuksel
De eerste vrouwelijke minister, Marga Klompé, kreeg in 1964 een bedankbriefje van Juliana, na crisisberaad over de bekering van prinses Irene tot het katholicisme. Beeld Nationaal Archief
De eerste vrouwelijke minister, Marga Klompé, kreeg in 1964 een bedankbriefje van Juliana, na crisisberaad over de bekering van prinses Irene tot het katholicisme.Beeld Nationaal Archief
Baron Thuyl van Serooskerken schreef in 1964 een boze brief aan het ministerie van Defensie over de beslissing om zonder overleg met Buitenlandse Zaken een nieuw soort munitie te kopen van de VS. Beeld Nationaal Archief
Baron Thuyl van Serooskerken schreef in 1964 een boze brief aan het ministerie van Defensie over de beslissing om zonder overleg met Buitenlandse Zaken een nieuw soort munitie te kopen van de VS.Beeld Nationaal Archief
In een brief van de Belgische koning aan koningin Wilhelmina in 1939 schrijft hij over een mogelijke conferentie van kleine mogendheden waartoe Nederland en België het initiatief moeten nemen. Beeld Nationaal Archief
In een brief van de Belgische koning aan koningin Wilhelmina in 1939 schrijft hij over een mogelijke conferentie van kleine mogendheden waartoe Nederland en België het initiatief moeten nemen.Beeld Nationaal Archief
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden