Open gaan de poorten van een gesloten rijk - maar de geest van de oude dictator jaagt nog velen schrik aan

27 jaar zuchtte Oezbekistan onder de dictatuur van president Islam Karimov. Sinds zijn dood, een jaar geleden, opent het land zich. Maar de geest van Karimov jaagt velen nog schrik aan.

Het Registan, het historische hart van Samarkand. Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Een goed feest open je met een karnaj. Twee Oezbeken blazen eenmaal in de goudkleurige hoorn van ruim twee meter en alles trilt in paleis Zebu Zar in Tasjkent: het sausje voor het paardenvlees, de gekruide wodka in de karaffen, de zilveren rozenvaasjes. Een sprookjesachtig koppel schuifelt binnen over de tapijten, op weg naar de troon achter fluwelen gordijnen.

In de hoek van de zaal heeft de oude schrijver Mamadali Machmoedov moeite een gevulde dadel aan zijn vork te rijgen, door alle flitsen van de lichtshow. Zeventien jaar bracht hij door in de beruchtste gevangenissen van Oezbekistan, waar mensen levend gekookt zijn. Nu is Machmoedov teruggekeerd uit het rijk der verdoemden, net als zestien andere voormalig politieke gevangenen van Oezbekistan, een van de geheimzinnigste en duisterste dictaturen ter wereld. Plots zitten zij in de trouwpaleizen die overal zijn verrezen terwijl zij weggestopt waren in gevangenissen met bijnamen als 'Vaarwel Jeugd'.

De reden van hun terugkeer is dat de man die hen liet opsluiten dood is. De man met slechts één bekend wapenfeit in het Westen: de executie van meer dan zevenhonderd mensen op een plein in Andijan op 13 mei 2005, omdat ze demonstreerden tegen een wet die gebruikt werd voor massa-arrestaties.

President Islam Karimov overleed iets meer dan een jaar geleden, na 27 jaar dictatorschap. Zijn dood werd een paar dagen stilgehouden door zijn entourage - een bekend fenomeen na het overlijden van brute alleenheersers uit de geschiedenis. Want: wat plots zonder hen?

Wel, alles wordt anders, is de boodschap nu van Karimovs opvolger aan de wereld. Open gaan de poorten van een gesloten rijk.

Zo kwam dit verhaal tot stand

Oezbekistan is een van de meest gesloten plekken op aarde en er komen zelden journalistieke verhalen uit dit land. Toch lukte het Volkskrantjournalist Tom Vennink om een reportage te schrijven. Zo kwam zijn verhaal tot stand.

Een bruiloft in het paleis Zebu Zar in Tasjkent, de hoofdstad van Oezbekistan. Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Oezbekistan doet denken aan de Sovjet-Unie na 1953, na het overlijden van Jozef Stalin. De grote leider is dood en voor het eerst sijpelen de verhalen van diens slachtoffers naar buiten.

'Ik had tegen de verkeerde persoon gezegd dat ik tegen Karimovs beleid was', zegt Machmoedov, een tengere man van 76 met netjes gekamde haren en een verzorgd baardje. Hij was destijds voorzitter van de nationale schrijversvereniging, een statig instituut in voormalige Sovjet-republieken. 'Ik was nogal naïef toen.'

Nog geen week later zat hij in een kelder. Een dissidente Oezbeek weet wat dat betekent: de plek waar gemarteld wordt voorafgaand aan een bliksemsnelle rechtszaak. Machmoedov zegt dat hij er valse beschuldigingen bekende om de martelingen te laten stoppen. Zijn nagels waren toen al met een tang uit zijn tenen getrokken.

Schrijver Mamadali Machmoedov werd opgesloten en gemarteld tijdens de dictatuur van Islam Karimov. 'Ik had tegen de verkeerde persoon gezegd dat ik tegen Karimovs beleid was.' Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Die tijden zijn voorbij, belooft de nieuwe president, Sjavkat Mirzijojev. Hij liet zeventien politiek gevangenen vrij. De VN-mensenrechtenafdeling mag op bezoek komen. Er komt een eind aan dwangarbeid op de katoenvelden voor artsen, leraren en kinderen. De valutamarkt gaat open. En Sjerali Jorajev, Oezbekistans populairste volkszanger die ooit een grapje maakte over Karimov, mag weer optreden.

'Het doel is een democratische staat en een rechtvaardige samenleving', zei Mirzijojev afgelopen september in de grote zaal van het VN-hoofdkwartier in New York. 'Het belang van mensen komt voorop.'

Ongekend. Mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch spreekt van een 'moment van hoop' voor Oezbekistan.

De neef van de president

Niet alleen Mamadali Machmoedov weet tegenwoordig hoe de trouwpaleizen eruitzien, ook Jamshid Karimov heeft ze gezien, de nieuwe balzalen met wanden als zilver en goud. Jamshid is de neef van de overleden president Karimov. Zijn oom liet hem tien jaar geleden opsluiten in een psychiatrische inrichting.

Jamshid is broodmager. Hij is net een half jaar terug uit de inrichting. Iedereen weet waarom hij verdween. Jamshid was onderzoeksjournalist, en dan zit het niet in je bloed om de hielen van de macht te likken. 'Mijn oom was bang dat ik mijn mond open zou doen in het Westen. Dat zou een schande voor hem geweest zijn. Hij vond zijn reputatie belangrijker dan zijn familie.'

Karimov liet zijn oudste dochter ook opsluiten. Dat was in 2014. Goelnara Karimova is nog altijd spoorloos.

Jamshid Karimov is de neef van de overleden president Karimov, die hem tien jaar geleden liet opsluiten in een psychiatrische inrichting. 'Mijn oom was bang dat ik mijn mond open zou doen in het Westen.' Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Wie naar Jamshid luistert, hoort de ene na de andere overeenkomst met het stalinisme. De opsluiting van dissidenten in psychiatrische inrichtingen, met duistere behandelingen. Jamshid: 'Ik werd iedere dag vergiftigd in de kliniek. Ze deden iets in de mok groene thee die ik 's ochtends moest opdrinken. Dan begon mijn hart te kloppen als een beest, wel tien uur lang. Ik kon niks, alleen zitten.'

En net als onder Stalin was iedereen onder Karimov zich ervan bewust dat patiënten als Jamshid in werkelijkheid gezond waren. Jamshid: 'Ik was niet ziek, dat wisten de artsen. Ieder half jaar schreven ze een brief naar hun leidinggevenden dat ik niets mankeerde. Maar het antwoord was telkens: zet u de behandeling voort.'

Over Karimovs opvolger, Sjavkat Mirzijojev, zegt Jamshid dit: 'Hij is geen maniak, hij is een zakenman.'

Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Een democratische uitstraling kan Oezbekistans economie vooruithelpen. Nu kampt het land wegens mensenrechtenschendingen met een internationale boycot op katoen, een van de belangrijkste exportproducten. De Wereldbank, financieringsbron voor ontwikkelingslanden, eist dat kinderarbeid en dwangarbeid stoppen. En met betere internationale relaties lonkt een sleutelpositie aan de Zijderoute, een handelsroute richting Europa die China nieuw leven in probeert te blazen.

In het buitenland oogst Mirzijojev succes met zijn hervormingsagenda. De voorzitter van de Wereldbank feliciteerde de Oezbeekse president met de 'grotere openheid'. EU-buitenlandchef Federica Mogherini sprak tijdens een recent bezoek aan Oezbekistan van 'belangrijke en indrukwekkende hervormingen' en beloofde ondersteuning uit Brussel.

Feest in een van de trouwpaleizen in Tasjkent. Beeld Yuri Kozyrev / Noor

De oude angst

In trouwpaleis Zebu Zar voel je dat de eigen bevolking twijfelt aan de beloften van de president. Het is niet zomaar dat schrijver Mamadali Machmoedov eenzaam in een hoek zit van een paleiszaal met honderden gasten. Onder Karimov werden veertig mensen opgesloten wegens hun band met Machmoedov, vertelt de schrijver. Vijftig tot zestig anderen verloren hun baan. Machmoedov: 'Mensen zijn nog steeds bang dat er iets met hen zal gebeuren als ze met mij praten.'

Wie meekijkt met de voorbereidingen op trouwfeesten komt meer verrassingen tegen. Bijvoorbeeld tijdens de fotosessie van toekomstige echtparen in de straten van Oezbekistan. Wat nemen sommigen mee? Witte duiven, overgespoten in felle kleurtjes, die de lucht in gelokt worden vlak voordat de fotograaf klikt. Waar poseren ze? Voor een nieuw standbeeld van een man met de rechterhand losjes in de jaszak: Islam Karimov.

Standbeeld van dictator Islam Karimov in Samarkand. Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Niets wijst er hier op dat de verering van de dictator voorbij is. Op een heuvel in de stad Samarkand, in het zicht van een standbeeld van Karimov, verrijst een reusachtig mausoleum voor het lichaam van de overleden president. De openingsceremonie staat gepland op 30 januari, Karimovs verjaardag. En ook voor diens voormalige werkpaleis in Tasjkent is een metershoog standbeeld verschenen van de alleenheerser.

De geest van Karimov waart dus nog rond - en zijn methoden zijn niet uitgestorven.

Een talkshow op Oezbekistan 24 mag niet meer live na één kritische vraag over het regeringsbeleid.

Journalist Bobomoerod Abdoellajev is sinds september gekidnapt door de veiligheidsdienst.

En duizenden mensen zitten volgens Human Rights Watch nog steeds vast zonder eerlijk proces, in gevangenissen waar marteling aan de orde van de dag is.

Volgens Jelena Oerlajeva, de bekendste mensenrechtenactivist van Oezbekistan, doet de nieuwe regering harder haar best om zulke zaken te verbergen. 'Ze proberen het imago van de president te verbeteren om buitenlands geld binnen te halen.' Beeld Yuri Kozyrev / Noor

'Sommige dingen gaan beter', zegt Jelena Oerlajeva, de bekendste mensenrechtenactivist van Oezbekistan - in een van de meest repressieve landen ter wereld zijn die op één hand te tellen. Oerlajeva wijst op een etentje dat een minister hield voor de activisten. Bureaus waar burgers terechtkunnen met klachten over de overheid. Dit gesprek met een Nederlandse journalist. Allemaal ondenkbaar onder Karimov.

Maar mensenrechtenschendingen gaan op massale schaal door, zegt Oerlajeva. Kinderen worden nog steeds gedwongen om op katoenvelden te werken - op haar fotocamera staan recente foto's van plukkende jongens en meisjes. Mensen worden zonder eerlijk proces opgesloten. Volgens Oerlajeva doet de nieuwe regering harder haar best om zulke zaken te verbergen. 'Ze proberen het imago van de president te verbeteren om buitenlands geld binnen te halen.'

Een andere activist, Malochat Esjankoelova, wantrouwt de nieuwe president omdat die dertien jaar premier was onder Karimov. 'Mirzijojev gaat het land niet veranderen.'

Slechts enkele Oezbeken zijn bereid wat te zeggen over de nieuwe president. Neem Madzjied, opzichter van een moskee in de stad Boechara, die net als alle moskeeën in Oezbekistan onder strenge overheidscontrole staat. Stilletjes zegt hij: 'In 2021 heeft de nieuwe president zijn hervormingen afgerond. Dat lukt hem wel, hij is nog jong.'

De ondernemers van de trouwpaleizen, willen die hardop praten?

Die van trouwpaleis Taj Mahal in hoofdstad Tasjkent wel. Ruimte voor 520 gasten, vertelt ze, bijna elke dag vol. Voor de pilafmaaltijd, 's middags geserveerd aan mannen die 's avonds niet uitgenodigd zijn, slaat ze gemakkelijk 60 kilo rijst en 60 kilo paardenvlees in. En dan komt het avondfeest dus nog. Of de zaken veranderd zijn onder de nieuwe president? Een schrik op haar gezicht. 'Die vraag kan ik niet beantwoorden.'

Bruidsparen beleven hun grote dag in Samarkand, Zuid-Oezbekistan. Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Karimovs grootste vijand

Ruim 70 jaar Sovjet-regime en daarna een kwarteeuw Karimov: in Oezbekistan bespreek je de president niet in het openbaar. De enkeling die dat wel aandurft, noemt Mirzijojev niet bij naam.

De grootste persoonlijke vijand van oud-president Karimov gelooft wel in het einde van de eenzaamheid van Oezbekistan. 'Ze noemen mij de Mandela van Centraal-Azië', introduceert hij zich trots.

Wel een kapitaalkrachtige liefhebber van democratie: de 73-jarige Samandar Koekanov was begin jaren negentig de rijkste man van het land dankzij de verkoop van 45 duizend schapen, ging de olie-industrie in en, poef, verdwenen was hij. 'Karimov vermoedde dat ik in staat was om een coup van de oppositie te financieren. Maar ik wilde geen land regeren. Ik wilde gewoon zo rijk zijn als Rockefeller.'

De 73-jarige Samandar Koekanov was begin jaren negentig de rijkste man van het land dankzij de verkoop van 45 duizend schapen, ging de olie-industrie in en, poef, verdwenen was hij. 'Karimov vermoedde dat ik in staat was om een coup van de oppositie te financieren.' Beeld Yuri Kozyrev / Noor

24 jaar zat hij opgesloten. Nu wil hij de regering in. Om de poorten open te gooien. 'Voorlopig steun ik president Mirzijojev', zegt Koekanov listig. 'Maar ik heb al een eigen plan geschreven, alleen laat ik dat nog aan niemand zien.' Het is wachten op rehabilitatie door de regering, dan kan hij aan het werk. Wat hij tot die tijd doet? Koekanov kijkt opgewekt. 'Ik word iedere dag uitgenodigd voor pilafmaaltijden in trouwpaleizen.'

Benieuwd hoe dit verhaal tot stand is gekomen? Correspondent Tom Vennink legt het uit in woord en beeld.

Zo kwam dit verhaal tot stand

Oezbekistan is een van de meest gesloten plekken op aarde en er komen zelden journalistieke verhalen uit dit land. Toch lukte het Volkskrantjournalist Tom Vennink om een reportage te schrijven. Zo kwam zijn verhaal tot stand.


Terreur tegen politieke tegenstanders

De gevangenissen van Oezbekistan (32 miljoen inwoners) behoren tot de beruchtste ter wereld. Gedetineerden zijn het meest bevreesd voor Jaslyk, een cellencomplex in het lege noordwesten, op een voormalige Sovjet-testlocatie voor chemische wapens. In 2002 werd het lichaam van Muzafar Avazov uit Jaslyk gedragen. Avazov was veroordeeld voor een poging om 'de grondwettelijke orde omver te werpen': mensenrechtenorganisaties schatten dat er in Oezbekistan 12 duizend politieke gevangenen vastgehouden worden op soortgelijke gronden. Avazovs lichaam had geen vingernagels en tanden meer, en zat onder de brandwonden, volgens artsen veroorzaakt door kokend water. De Verenigde Naties eisen de sluiting van Jaslyk.

(Verbetering: In een eerdere versie van dit kader stond dat mensenrechtenorganisaties schatten dat er in Oezbekistan twaalf politieke gevangenen vastgehouden worden. Bedoeld werd: 12 duizend.)


Scrollen: open gaan de poorten van een gesloten rijk

Oezbekistan is een van de meest repressieve landen ter wereld en een van de beruchtste dictaturen. Maar sinds de dood van de brute alleenheerser Islam Karimov een jaar geleden, staan de poorten van het gesloten rijk open. Hoe nu verder?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden