Open doek

Etiketten zijn ontoereikend voor dit fantastisch staaltje film-alchemie.

Normaal is het bepaald geen compliment als een film wordt omschreven als een bewegend schilderij. In het geval van The Mill and the Cross kunnen het de eerste woorden zijn waarmee je vat probeert te krijgen op dit wonderlijke werk. De film zuigt De kruisdraging (1564) van Pieter Bruegel de Oude helemaal op, en geeft er een in olieverf en digitale effecten gedrenkte, zinsbegoochelende ervaring voor terug.


The Mill and the Cross, opgenomen in Tsjechië, Oostenrijk, Polen en (wat de wolkenpartijen betreft) Nieuw-Zeeland, maakt duidelijk dat de Poolse regisseur, schrijver en beeldend kunstenaar Lech Majewski weinig op heeft met de conventionele cinema. Liever dan het vertellen van een smeuïg verhaal zoekt hij aansluiting bij schilderkunst en poëzie. The Mill and the Cross bevindt zich dan ook eigenlijk op een vaste plek - vlak voor Bruegels meesterwerk, met de camera als gulzig oog.


Rutger Hauer wandelt als Bruegel ook zelf door het schilderij, of zit met schetsboek aan de rand van het schouwspel. Het is een van de meest ongewone en introverte rollen van Hauers filmcarrière; de schilder kijkt met scherpe blik naar de verschrikkingen die de Spaanse bezetters aanrichten, maar uit zijn kritiek met de stille streek van pen en penseel.


Alleen aan de toekomstige eige-naar van het schilderij (Michael York) legt hij uit wie de rood uitgedoste mannen zijn die Christus kruisigen. En waarom zijn eigen vrouw (Charlotte Rampling) als Maria figureert.


Intussen komt de film steeds weer uit bij dezelfde details - alsof je een blokje om wandelt door het schilderij, en alsmaar beter beseft waarom de lucht van helder naar donker verkleurt, of waarom de molen op de rots zo hoog boven alles uittorent. Maar Majewski duikt ook onder het oppervlak: zo laat hij al in een van de eerste scènes het binnenste van de molen zien. En wel als een gigantisch grottengewelf, waar de molenaar elke ochtend honderden treden beklimt om de wieken van zijn molen te bereiken, en waar het mechaniek kraakt en kreunt alsof het de hele wereld op gang moet houden.


The Mill and the Cross ontstond uit de ontmoeting tussen Majewski en Bruegelkenner Michael Francis Gibson, die Majewski na het zien van diens Angelus (2000) vroeg een documentaire over Bruegel te maken. Inderdaad zou je The Mill and the Cross een gedramatiseerde documentaire kunnen noemen. En anders wel een audiovisueel essay, of de experimentele verbeelding van een kunstbeschouwelijke interpretatie.


Mooie etiketjes zijn het, maar hopeloos ontoereikend. Om te beginnen klinken ze ontstellend saai, en nog belangrijker: ze verklappen helemaal niets van de onwerkelijke, hypnotiserende schoonheid die uitgaat van dit fantastische staaltje film-


Caravaggio


Derek Jarman haatte kostuumfilms en had helemaal geen zin om zijn biografie van de beroemde Italiaanse renaissanceschilder in authentieke kleren te steken. Daarom zit Caravaggio (1986) vol smokings, spijkerbroeken, typemachines en andere ontregelende rekwisieten. Maar omdat het ontstaan van Caravaggio's schilderijen zo'n belangrijke rol speelt in de film, ontkwam Jarman toch niet helemaal aan een vleugje 16de eeuw. Zoals bij de 'verfilming' van Caravaggio's beroemde doek Jongen met fruitmand (ca. 1593) en het op en top gekostumeerde feestbanket. Maar die laatste scène was dan weer eigenlijk een hedendaags verkleedfeestje, zei Jarman, om alle ouderwetse pracht en praal te rechtvaardigen.


Magritte


Horrorfilms halen hun inspiratie soms uit de meest onverwachte hoeken. De scène uit William Friedkins The Exorcist (1973) waarin pastoor Merrin bij het door de duivel bezeten huis aankomt, greep terug op L'empire des lumières: een serie van 27 schilderijen die René Magritte tussen 1949 en 1964 maakte, en waarop meestal een nachtelijk straattafereel is te zien, terwijl de lucht onwerkelijk middagblauw en zacht bewolkt is. Een ongewone, magische omkering van donker en licht, die Friedkin in The Exorcist overnam, zoals ook op de iconische poster te zien valt: de goede Merrin staat als een duistere schim in het hemelsfelle licht dat uit de slaapkamer van Satan schijnt.


Dali


Dali had al twee keer met filmsurrealist Luis Bunuel samengewerkt, toen hij in Hollywood de samenwerking met Alfred Hitchcock aanging. Ook al sneuvelden in de door Dali ontworpen droomsequentie uit Hitchcocks Spellbound (1945) veel van de oorspronkelijke ideeën, het blijft opmerkelijk om Dali's vertrouwde fantasielandschappen, vervloeide vormen en schaduwen, opeens in beweging te zien. Het absolute hoogtepunt van de film, in dit opzicht: Gregory Peck die in een volledig vervormd vergezicht, met in de verte zo'n typisch uit elkaar gedruppeld Dali-hoofd, wordt belaagd door een griezelig paar reuzenvleugels.


Vermeer


Peter Webbers verfilming uit 2003 van Vermeers Meisje met de parel is bij de meesten bekend, maar Peter Greenaway boog zich ook al over Vermeer. In A Zed & Two Noughts (1985) brengen hij en art-


directors Jan Roelfs en Ben van Os - de laatste was ook betrokken bij Girl with a Pearl Earring - een mooie hommage aan Vermeers De schilderkunst (omstreeks 1666-1673): licht en kleurgebruik zijn bewonderenswaardig goed gekopieerd, terwijl de geportretteerde dame nu naakt is, een tuttig haute- couture-hoedje draagt en op een moderne ventieltrompet blaast, en de schilder niet langer een schilder is, maar een fotocamera bedient.


Böcklin


Böcklins Het dodeneiland, waarvan een van de vijf versies nu is te zien in het Van Gogh Museum, heeft veel invloed op andere kunstenaars gehad. Het duikt wel vaker op in films, maar nergens zo expliciet en herkenbaar als in Mark Robsons ten onrechte vergeten Isle of the Dead (1945).


In deze atmosferische horrorklassieker raakt een stel mensen geïsoleerd op een eiland dat, zoals je in de eerste scène kunt zien, exact op dat van Böcklin lijkt. Alsof de film letterlijk voet aan land zet op die onheilsplek, en het er nog erger blijkt te spoken dan op het oorspronkelijke schilderij.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden