Opeens vinden de Britten zichzelf terug op onbekend terrein

De Britten hebben hun land terug. Maar het is niet meer hun oude land, stelt correspondent Patrick van IJzendoorn. Hoe heeft dit kunnen gebeuren?

Tegenstanders van de Brexit zijn terneergeslagen. Beeld ap

Bolton, Broxbourne en Basildon. Sunderland, Stoke en Southport. De resultaten uit Brexitland stroomden in de nacht binnen. In sommige oorden behaalden de Brexiteers zelfs driekwart van de stemmen. Bij elke uitslag verloor het pond weer iets van zijn waarde, en halverwege de nacht uitte de 77-jarige BBC-presentator David Dimbleby, die in 1975 ook het referendum over toetreding tot de EEG had gepresenteerd, de woorden waarvan hij dacht dat hij ze nooit uit zou hoeven te spreken: 'Na 43 jaar verlaat het Verenigd Koninkrijk de Europese Unie.'

De voorspelde paniek op de beurzen kwam uit, zo ook een opstand van de Keltische landsdelen en het aftreden van premier David Cameron. De lachende UKIP-leider Nigel Farage was niet van de schermen te branden.

Toch kwam het niet onverwacht dat 17.410.742 eilandbewoners uit de Europese Unie willen.

Rule Britannia

De Brexit hing donderdag in de lucht boven Londen. Het was een klamme, broeierige dag. Wolken leken op de apocalyptische schilderijen van John Martin. De infrastructuur, grotendeels van Georgiaanse dan wel Victoriaanse makelij, kraakte in haar voegen. Noodweer had straten blank gezet. Wegen waren verstopt. Treinen vertraagd. Stembureaus onbereikbaar. In keurige rijen stelden Londenaren, voor zover ze zich konden vervoegen bij de lekkende stembureaus, zich onverstoorbaar op om te stemmen, in de meeste gevallen voor het lidmaatschap van de EU.

Hun verzet was tevergeefs. De rebellie in de rest van het koninkrijk was niet te stuiten. Een combinatie van wraak en grootheidswaan. Land of Hope and Glory, klonk het in verschillende dialecten. Rule Britannia.

Premier Cameron had tot op het laatste moment vertrouwen in een goede afloop. De premier was de architect van dit referendum, een poging om het Europese vraagstuk dat al dertig jaar een hoofdpijndossier is in de Conservatieve Partij, te sluiten en ongehinderd door te kunnen gaan met het hervormen van het land. Maandenlang had hij zijn landgenoten, gesteund door de gevestigde orde, gewaarschuwd tegen de lokroep van de sirenen, geleid door zijn oude studievriend Boris Johnson. Deze classicus, clown en churchilliaan had zijn landgenoten aangeraden geschiedenis te schrijven.

Lees ook:

'Brexiteers hebben handig ingespeeld op gevoel van Engelse superioriteit' (+)

Voor Londen is de keuze voor Brexit een zeldzame nederlaag. Onaantastbaar waande de metropool zich, maar opeens was daar de wraak van de rest van het land. Op stap in een rouwende Engelese hoofdstad: 'Ik mag het eigenlijk niet zeggen, maar mensen buiten Londen zijn vaak wat lager opgeleid, en makkelijker te beïnvloeden door de eurovijandige pers.'

Britse kiezer stemt voor Brexit: wat zijn de gevolgen? (+)

De Britse kiezer heeft gekozen: het Verenigd Koninkrijk stapt uit de Europese Unie. Wat zijn de gevolgen van deze stap voor de Britten en voor Europa?

'Groot-Brittannië heeft nieuw leiderschap nodig'

Vanmorgen kondigde David Cameron zijn aftreden aan met de volgende woorden.

Wraak op de elite

In een van zijn laatste tweets sprak Cameron nog zijn tevredenheid uit over het feit dat acteur David Walliams zich te elfder ure heeft gemeld in het Blijf-kamp. Walliams is bekend van zijn rol in Little Britain, een van de vele series waarin de Britse onderklasse belachelijk is gemaakt. De plebejers met hun dikke buiken, hun tattoos en hun liefde voor roze klederdracht, woonachtig in de afvoerputjes van de klassenmaatschappij. Stembusschuw volk, ook. Vergeten door Westminster, en andersom. Maar voor dit referendum bleken ze wel interesse te tonen.

In Sunderland hebben kiezers voor het eerst sinds de jaren tachtig de weg naar het stembureau gevonden, sinds de dagen dat Margaret Thatcher de scheepswerven sloot. Opeens zagen ze hun kans schoon wraak te nemen op de elite, op de bankiers, op de politici, op de Brusselse 'bemoeials', op de salonsocialisten. Ja, ook op progressieve acteurs als Walliams.

Op de plekken waar de Industriële Revolutie had plaatsgevonden, vond nu een vertraagde Socialistische Revolutie tegen het establishment plaats. Niet bloedig, maar op z'n Engels: stilletjes, via het stemhokje. De leiders waren, heel Engels, particulier opgeleide politici als Farage en Johnson. De UKIP-leider was al populair in deze contreien vol weeskinderen van de Labour Partij, maar onlangs kwamen er berichten dat Old Etonian Johnson hier populairder is dan in Londen, waar hij acht jaar lang burgemeester was. Dit zijn gebieden waar immigratie minder voordelen heeft gebracht dan in de hoofdstad, maar bij Labour bleef het i-woord taboe. Sterker, Labour-leider Jeremy Corbyn is voor meer immigratie.

Moeilijk te vatten conservatisme

Little Britain ging bij deze referendumcampagne een monsterverbond aan met Little England, de conservatieven in de antieke graafschappen die terugverlangen naar Merry Old England. In deze kringen heerst een scepsis tegen Cameron met zijn missie om de partij de 21ste eeuw binnen te slepen, daar velen pas net aan de 20ste gewend waren geraakt. In deze kringen heeft Cameron veel vijandigheid veroorzaakt met al zijn dreigementen - met name zijn lach toen Barack Obama de Britten voor de laatste keer waarschuwde, viel verkeerd. De tactiek werkte juist averechts. 'Hoe is het mogelijk', schreef Janet Daley in The Sunday Telegraph, 'dat de premier het temperament van zijn landgenoten zo verkeerd heeft ingeschat'.

Het conservatisme van Little England is voor veel inwoners van het continent moeilijk te vatten. Staatsrechtgeleerde Vernon Bogdanor, Camerons oude docent in Oxford, wees er afgelopen week op dat waar landen als Duitsland, Frankrijk en Italië na de Tweede Wereldoorlog opnieuw moesten beginnen, 'onze instituties in tact zijn gebleven en teruggaan tot de Middeleeuwen, het koningshuis zelfs langer. Dat verschil uit zich in de waarde die hier wordt gehecht aan de soevereiniteit van het parlement, dat onder druk staat van Brussel'. Wat Cameron ook met onderhandelingen had bereikt in Brussel, de vrees bleef dat de EU afkoerst op een superstaat. Veel ouderen hadden bovendien het gevoel dat ze bij het EEG-referendum in 1975 waren verraden. Dat zou hen niet nog een keer gebeuren.

De cultuuroorlogen

Hiermee staan ze lijnrecht tegen over de jongeren die massaal voor het EU-lidmaatschap hebben gestemd. Net zoals er een kloof is blootgelegd tussen Londen en de rest van Engeland, Engeland en de rest van het Verenigd Koninkrijk, hoogopgeleiden en laagopgeleiden, de gegoede burgerij en de lagere klassen, ja, zelfs tussen mannen en vrouwen, in die zin dat de mannelijke helft van de bevolking iets meer voelde voor het ongewisse avontuur dan de vrouwen. Hiermee heeft het eiland kennis gemaakt met een Amerikaanse import: de cultuuroorlogen. Deze staan haaks op de Engelse traditie om te komen tot een 'settlement', iets waar de Anglicaanse staatskerk het beste voorbeeld van is: een verlicht katholieke kerk met een koningin aan het hoofd.

Deze eenheid van het land staat nu op het spel. De stemmen waren nog niet geteld, of de Schotse Eerste Minister kondigde aan een nieuwe referendum te willen, terwijl in Noord-Ierland geluiden opgaan om een eigen volksraadpleging te houden over de Ierse hereniging. Niet alleen de rioleringen, gebouwen en spoorlijnen hangen houtje-touwtje aan elkaar, maar ook het koninkrijk zelf. De Brexiteers zien Groot-Brittannië evenwel als een zeewaardige natie, die zich kan meten met andere grootmachten en koers kan zetten naar nieuwe groeimarkten, met name in het Engelssprekende deel van de wereld. Hoe precies, dat hebben ze er nooit bij verteld, vertrouwend op hun improvisatievermogen.

Bijeenhouden van de natie

De nieuwe premier wacht een enorm karwei. Slepende onderhandelingen in Brussel, het temmen van de City, het afsluiten van handelsverdragen met nieuwe landen en het verzoenen van de verschillende stammen binnen de eigen partij. En een rol bedenken voor Nigel Farage.

De zwaarste taak zal het bijeenhouden van de natie zijn. Dat zal niet meevallen, temeer omdat het symbool van deze eenheid, Hare Majesteit, naar verluidt ook een euroscepticus, reeds hoogbejaard is en haar zoon Charles soms meer lijkt op een politicus zonder partij dan een vorst. De Britten hebben nooit veel aandacht besteed aan onderhoud, of het nu gaat om gebouwen of de constitutie. Zolang het niet gebroken is, hoeven we het niet te repareren, is het nationale motto.

Blijdschap bij voorstanders van de Brexit. Beeld reuters

De verwachting was daarom ook dat ze, indachtig hun conservatieve inborst, door zouden modderen, een politiek waar de EU zelf ook in uitblinkt. Maar nu is er sprake geweest van een driftbui. Engelsen tolereren veel en plegen moedig voorwaarts te gaan, of in de woorden van Pink Floyd: 'Hanging on in quiet desperation is the English way.'

Maar er komt altijd een moment dat ze er genoeg van hebben, genoeg in dit geval van dreigementen vanuit Brussel en Londen. Dan breekt er een revolutie uit, glorieus van aard natuurlijk, waarbij nostalgie, bravoure en een drang naar vrijheid samengaan.

Opeens vinden ze zichzelf nu terug op onbekend terrein. Ze hebben hun land terug, maar het is hun oude land niet meer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden