Opeens is alles onzeker op het Binnenhof: heeft deze coalitie nog toekomst?

De gedachte dat Rutte IV weleens vervroegd zou kunnen vallen, is heel lang weggeduwd door Mark Rutte, Sigrid Kaag, Wopke Hoekstra en Mirjam Bikker. Geen van de partijleiders van VVD, D66, CDA en ChristenUnie heeft daar immers belang bij. Er wordt pas een jaar geregeerd, en een stembusgang op dit moment zou voor elk van hen waarschijnlijk nadelig uitpakken.

Toch spookt het woord verkiezingen sinds deze week door ieders hoofd. De monsterzege van BBB heeft het denken bij alle partijen in een stroomversnelling gebracht. Een dergelijke afstraffing van álle coalitiepartijen kan niet zonder gevolgen blijven, klinkt het rondom de fractiekamers, waar sommigen opeens hardop speculeren over de nabije toekomst van het kabinet. Want een samenwerking die zo nadelig uitpakt voor alle betrokkenen, hoe vruchtbaar is die nog?

Leiderschapsproblemen

Tegelijkertijd tellen de partijen hun knopen: ook zij beseffen dat ze eigenlijk nog lang niet aan verkiezingen toe zijn. Zelfs in de VVD groeien de zorgen. De liberalen hebben zelf ook gezien dat Rutte geen sterke campagne voerde. Vanaf het moment dat de VVD-leider zich ermee ging bemoeien, daalde de VVD in de peilingen. De premiersbonus lijkt geen garantie meer voor succes.

Het liefst zouden ze bij de VVD na een eventueel vertrek van Rutte op de proppen komen met een jong, fris talent. Al was het maar om de mogelijke kandidaat van GroenLinks en PvdA, Frans Timmermans, te kunnen wegzetten als een oude man die een kwarteeuw geleden ook al rondliep op het Binnenhof. Dan liever een jonge VVD’er, maar die zou dan wel nú klaargestoomd moeten worden. In geen velden of wegen is zo iemand te bekennen. Als het kabinet binnenkort valt, is de VVD opnieuw aangewezen op Rutte.

D66 heeft vergelijkbare problemen. Bijna niemand gelooft nog dat Kaag de eerste vrouwelijke premier van Nederland gaat worden. Het beloofde nieuwe leiderschap heeft niet overtuigd: de helft van de mensen die in 2021 nog D66 stemden, bleef bij de Provinciale Statenverkiezingen thuis of gaf de voorkeur aan een linkse partij. Er gaan hardnekkige geruchten dat Kaag zich oriënteert op een baan in het buitenland, al was het maar vanwege de bedreigingen die ze in Nederland te verduren krijgt.

Dat is nog niks vergeleken met de kopzorgen bij het CDA. De partij heeft nog geen begin van een analyse van wat er nu weer mis is gegaan in de campagne. Partijleider Hoekstra maakt een uitgebluste indruk en lijkt – getuige de verkiezingsuitslag – niet de man te zijn die de christen-democraten volgende keer wel naar een zege gaat leiden. Maar ook hier staat in de coulissen geen gedoodverfde opvolger klaar.

Kans op ongelukken

Tegelijkertijd is de animo bij coalitiepartijen om nóg meer moeizame compromissen te sluiten niet bepaald gegroeid na de harde afstraffing door de kiezer. Maar laat dat nou net de uitdaging zijn die deze lente wel wacht. In vele gedaanten. Zodra het warmer weer wordt, zullen weer tienduizenden asielzoekers in bootjes aankomen in Zuid-Europa. Gevreesd wordt dat Nederlandse asielzoekerscentra dan al gauw te weinig opvangplekken zullen hebben. Intussen zitten VVD en CDA er niet op te wachten om weer voor draaiende camera’s uit te leggen dat ruimhartige opvang nodig is. De spreidingswet, die ervoor moet zorgen dat gemeenten kunnen worden gedwongen om asielzoekers op te nemen en die nog goedgekeurd moet worden door de Tweede en Eerste Kamer, staat daarmee op losse schroeven.

Het stikstofbeleid, een nieuwe vermogensbelasting, de klimaatmaatregelen: het zijn allemaal zaken waarover nog knopen moeten worden doorgehakt, maar die diepe breuklijnen trekken in de coalitie. Nu het chagrijn over de verloren verkiezingen zo groot is, groeit de kans op ongelukken. Dit besef lijkt nu ook in te dalen in de top van het kabinet. Dinsdag komen Rutte en de vicepremiers bijeen voor crisisberaad.

De grote factor op de achtergrond is intussen de BBB: als die zich ontpopt als een serieuze partij waarmee zaken kunnen worden gedaan, liggen er op de rechterflank opeens aantrekkelijke coalitiemogelijkheden. Tot nu was regeren ‘over rechts’ geen optie voor VVD en CDA, omdat PVV en FvD in hun ogen te radicaal en onstabiel waren. Als BBB’ers elkaar de komende maanden niet de tent uitvechten en zich verzoenend opstellen, behoort een rechts kabinet opeens tot de mogelijkheden.

Maar dan niet met Mark Rutte als premier, verzekerde Caroline van der Plas onlangs haar kiezers. Wie dat dan wel wordt? Zelfs die vraag ligt, voor het eerst in vele jaren, weer nadrukkelijk op tafel.