Opdeling energiebedrijven voordelig voor consument

Na jaren van protest moeten nu ook de laatste energiemaatschappijen, Eneco en Delta, zich opdelen in een energiebedrijf en een netbeheerder. De wet levert de consument voordeel op, maar brengt volgens tegenstanders de bedrijven in gevaar.

Beeld Rein Janssen

Nog een paar dagen en energiemaatschappij Eneco valt uiteen in twee stukken. Enerzijds is er straks het energiebedrijf Eneco met windmolens, zonneparken, een paar gascentrales en ruim twee miljoen klanten die gas en elektra van het bedrijf kopen; anderzijds is er netbeheerder Stedin, die vooral bestaat uit 45 duizend kilometer elektriciteitsleidingen, 23 duizend kilometer gasleidingen en twee miljoen aansluitingen. De 53 gemeenten die nu een pakketje aandelen Eneco hebben (Rotterdam als grootste aandeelhouder heeft 31,7 procent), hebben straks een pakketje Eneco- én een pakketje Stedin-aandelen.

Nuon en Essent gingen Eneco al lang geleden voor. Zij gehoorzaamden braaf aan de Wet Onafhankelijk Netbeheer, oftewel de Splitsingswet die in 2006 van kracht werd. Die wet verplichtte energiemaatschappijen zich op te splitsen. De infrastructuur (leidingen en schakelkasten) moest eigendom blijven van een overheid, de rest, dus de energiecentrales en de klanten, kon geprivatiseerd worden.

Omstreden

Die Splitsingswet was omstreden en is dat nog. Zo probeerde de SP enkele maanden geleden de wet alsnog ingetrokken te krijgen om te voorkomen dat de energiemaatschappijen Delta en Eneco zich ook zouden moeten opsplitsen. Splitsing, zegt SP-Kamerlid Eric Smaling, brengt de stabiliteit van de commerciële helft van de bedrijven in gevaar. 'Een paar maanden geleden heeft Standard & Poor's al de kredietbeoordeling van Eneco verlaagd', zegt hij. 'Dat betekent dat het bedrijf in de toekomst meer rente moet betalen.'

Daarin heeft Smaling gelijk, maar Eneco is niet de enige maatschappij waarvan de kredietwaardigheid naar beneden is bijgesteld. Dat overkwam tal van Europese energiemaatschappijen en was vooral een gevolg van de lage energieprijzen in Europa.

De grote energiebedrijven Nuon, Essent, Eneco en Delta zijn de fusieproducten van de oude provinciale en gemeentelijke energiebedrijven. Van oudsher vervulden ze vele taken. Ze legden netwerken (stroom en gas) aan, sloten woningen en bedrijven aan en verkochten hun waar (stroom en gas) aan die klanten. Was er winst te verdelen, dan was dat voor de provincies en gemeenten.

Lees verder onder de grafiek.

Beeld ACER, de Volkskrant

Dit model ging knellen toen vanaf 1998 marktwerking werd ingevoerd. In de verkoop van gas en elektra is concurrentie best mogelijk, maar het is onbetaalbaar om concurrerende gas- of stroomnetwerken aan te leggen. Dus werd een kunstmatige, juridische scheiding aangebracht tussen het beheer van het netwerk en de productie en verkoop van gas en elektra. Het netwerk moest worden beheerd als een nutsbedrijf: open voor alle aanbieders. Huishoudens en bedrijven betalen voor het gebruik van het netwerk via hun energierekening, de concurrentiepolitie Autoriteit Consument & Markt (ACM) stelt de tarieven vast. De productie en verkoop van gas en elektra kon worden geprivatiseerd en aan de markt worden overgelaten.

De Splitsingswet van 2006 bepaalde dat netbeheerder en energiebedrijf niet alleen juridisch moesten worden opgesplitst, maar ook economisch. Nuon en Essent splitsten hun netbeheerder (respectievelijk Liander en Enexis) braaf af, maar Delta en Eneco verzetten zich met hand en tand. Voor Eneco viel in oktober het doek met een laatste uitspraak van het Amsterdamse gerechtshof. Alleen voor Delta, dat op het randje van de ondergang balanceert door de dure kerncentrale van Borssele, heeft nog een paar maanden respijt.

Nuon en Essent werden na het afsplitsen van hun netbeheerders voor miljarden overgenomen, maar of dat Eneco nu ook zo zal vergaan, is de vraag. Destijds, in 2009, waren de stroomprijzen en dus de winsten hoog en waren de energiereuzen hongerig op zoek naar overnamekandidaten. Nu is de stroomprijs laag, door de overcapaciteit van kolencentrales en windmolens. De energiereuzen hebben geen trek, en dus lijkt Eneco voorlopig geen prooi.

Diensten

Integendeel; het bedrijf is zelf op overnamepad. Het kocht vorige week 50 procent van de aandelen van de Duitse energieleverancier LichtBlick voor een niet bekend gemaakte som. LichtBlick doet iets in Duitsland wat Eneco ook heel graag wil; niet zozeer gas en stroom verkopen, maar diensten. LichtBlick biedt een systeem aan waarmee eigenaren van zonnepanelen en windmolens en oplaadbare batterijen hun stroom kunnen managen. Eneco zinspeelt al op meer overnames.

Of de aandeelhouders nu, net als destijds met Nuon en Essent, hun aandelen willen verkopen, is niet bekend. De gemeente Rotterdam, de grootste aandeelhouder, heeft nog niet besloten wat ze met die aandelen wil, zegt een woordvoerder.


Wat heeft de Splitsingswet in tien jaar opgeleverd?

18 miljard euro

In 2009, kort na hun opsplitsing, werd eerst Nuon verkocht aan het Zweedse staatsbedrijf Vattenfall, en een paar maanden later ging Essent naar RWE, ook al een semi-overheidsbedrijf. Elk van die twee bracht voor hun aandeelhouders 9 miljard euro op. De provincie Gelderland kreeg 4,6 miljard op haar bankrekening, genoeg om zes jaar lang de eigen begroting van te betalen. Brabant ontving 3 miljard, Friesland 1,3 miljard en sommige andere provincies honderden miljoenen. Tientallen gemeenten kregen ook miljoenen.

Nog steeds is er een groot verschil tussen provincies en gemeenten die wel meedeelden in deze feestvreugde en zij die niet meededen. Nauwelijks hadden ze hun aandelen verzilverd of de energiemarkt veranderde. Er bleek een overaanbod aan stroom, waardoor energiemaatschappijen verliezen leden.

De nieuwe eigenaren moesten miljarden afschrijven op Nuon en Essent. Op dit moment zijn energiemaatschappijen niet veel meer waard. De aandeelhouders van Delta (vooral de provincie Zeeland) en van Eneco (vooral de gemeente Rotterdam) hebben destijds, in 2009, enorme kansen laten lopen.

Scherpe concurrentie

In Nederland zijn nu 31 onafhankelijke aanbieders van elektra en gas en die concurreren scherp op prijs. Volgens prijsvergelijker Independer blijft de marge van de leveranciers door die concurrentie alsmaar dalen. Wie zijn best doet, krijgt zijn gas en stroom voor bodemprijzen. 'Veel aanbieders komen met lokbonussen, in sommige maanden tot wel 300 euro', zegt Wanda Eikens van Independer. Op een energierekening van 1.500 euro per jaar is dat een enorme korting. Wie elk jaar een nieuw contract afsluit, strijkt die bonus elk jaar op. 17 procent van de huishoudens stapte vorig jaar over op een andere aanbieder.

Die concurrentie is ten dele te danken aan de Splitsingswet, zegt de Groningse hoogleraar energiemarkten Machiel Mulder. 'Duitsland en zeker België en Frankrijk hebben veel minder aanbieders op nationale schaal dan Nederland. Daar is de concurrentie duidelijk minder.' Volgens hem daalde de winstmarge van de energiebedrijven na de Splitsingswet, en ligt die nu beduidend lager dan in een land als Duitsland.

Zeker in een tijd van vergroening is hij blij met de Splitsingwet. 'Huishoudens met zonnepanelen op hun dak zijn concurrenten geworden van energieleveranciers. Daarom is het goed dat netbeheerders niet meer tegelijk energieleverancier mogen zijn.'

Rob van Rees, medeoprichter en aandeelhouder van GreenChoice, was blij met de Splitsingswet. Die wet, zegt hij, heeft het voor nieuwkomers op de markt makkelijker gemaakt. Een energieleverancier die ook een netwerk beheert, heeft een veel sterkere positie dan de concurrent zonder eigen netwerk.

Ook voor de Splitsingwet waren energiebedrijven en netwerkbeheerders officieel van elkaar gescheiden door 'Chinese muren': een strikte bestuurlijke en financiële scheiding. Maar volgens Van Rees zaten er gaten in die muren. Talloze voorbeelden kent hij daarvan. 'Zo hadden die oude energiebedrijven en hun netbeheerder samen vaak één callcenter, waarvan de kosten grotendeels voor rekening kwamen van de netbeheerder. Dat kon wel meer dan 20 procent schelen op de winst per klant bij de commerciële tak van het bedrijf.'

Nog een voorbeeld. 'Als energieleverancier moet je gas en elektra vaak maanden vooruit kopen, en dat zijn contracten van tientallen miljoenen euro's. Daarvoor moesten wij telkens een bankgarantie vragen, en dat kostte ons tonnen. Energiebedrijven met een netwerk wezen alleen op de waarde van het netwerk en dat was al garantie genoeg.' Zonder de Splitsingswet, zegt Van Rees, 'zouden er nu minder aanbieders op markt zijn, daar ben ik van overtuigd'.

ACER, de organisatie van Europese toezichthouders op de energiemarkten, vindt de Nederlandse gas- en stroommarkt een van de meest competitieve in Europa. In bijna alle Europese landen stegen de stroomprijzen sinds 2008, in Nederland daalden ze. Voor de grootverbruikers zelfs harder dan waar ook.

Dat is overigens niet alleen te danken aan concurrentie. In veel Europese landen werden heffingen ingevoerd om de transitie naar groene energie te betalen. Die kwamen boven op de stroomprijs. In Nederland gebeurde dat nauwelijks.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden