Op zoek naarKeerpunt 2011

en

Gouden tijden zouden het moeten zijn voor links, sinds op 14 oktober het centrum-rechtse kabinet-Rutte aantrad. Lekker met z'n allen beuken op het gewraakte minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV. Schouder aan schouder, één groot feest voor PvdA, SP, D66 en GroenLinks.


Maar in plaats van coherentie is er op links vooral desintegratie.


Femke Halsema van GroenLinks is steeds de aanjager van linkse samenwerking geweest, maar zij is eind december vertrokken. Onder aanvoering van haar opvolger, Jolande Sap, probeert de partij nu in de aanloop naar de Provinciale Staten-verkiezingen op 2 maart met de PvdA een aantal gezamenlijke programmapunten op te stellen.


Zondag is in Amsterdam een PvdA-manifestatie waar ook SP, D66 en GroenLinks zijn vertegenwoordigd, maar vooralsnog gaat de aandacht uit naar de onderlinge verschillen. Over het kabinetsplan voor een politiemissie naar Afghanistan, een van de belangrijkste politieke dossiers van het nieuwe jaar, zijn PvdA enerzijds en D66 en GroenLinks anderzijds het alvast hardgrondig oneens. Sap liet zelfs weten de snelle afwijzende reactie van PvdA-leider Job Cohen 'onbegrijpelijk' te vinden.


Tussen de PvdA van Cohen en de SP van Emile Roemer is ook al weinig broederliefde. De partijen zijn electorale concurrenten die elkaar het liefst zouden oppeuzelen. Bij de PvdA wordt de SP als conservatief ervaren. Omgekeerd klinkt bij de SP de vraag: wil de echte PvdA nu opstaan?


D66 wil helemaal geen linkse partij zijn. Progressief: vooruit. Maar volgens politiek leider Alexander Pechtold moet D66 in de eerste plaats als een middenpartij worden gezien. Een partij dus die in een volgend kabinet heel goed bij VVD en CDA zou kunnen aansluiten, eerder dan bij een links blok.


Dick Pels, directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks, wordt er af en toe moedeloos van. 'Veel kiezers snappen helemaal niet waarom de vier partijen niet kunnen samenwerken. Die redeneren: als rechts het kan, waarom links dan niet?'


Drie keer kwamen afgelopen herfst de vier directeuren van de wetenschappelijke bureaus bij elkaar. Monica Sie van de Wiardi Beckmanstichting, Arjen Vliegenthart van het Wetenschappelijk Bureau van de SP, Gert-Jan Segers van het Wetenschappelijk Instituut van D66 en Pels namens GroenLinks. Na drie keer was het gedaan met dit informele 'Broodje progressief', omdat er uit de school werd geklapt.


Teleurstellend, vindt Pels. 'Bij de PvdA zit veel spanning, D66 doet nuffig en de SP bleek minder toeschietelijk dan het aanvankelijk leek. Tja, dan krijg je gezeur.' Pels verlangt terug naar 1972, toen er wél bereidheid tot linkse samenwerking was: 'Keerpunt '72. Zoiets zou ik nog wel eens willen.'


Begin jaren zeventig was de bereidheid tot linkse samenwerking groot. D66 (opgericht in 1966), de PPR (van '68) en de PvdA stelden in 1971 een schaduwkabinet samen. In 1972 gingen ze met een gezamenlijk programma de verkiezingen in. Alleen de toenmalige PSP, in 1989 opgegaan in GroenLinks, moest er op last van D66 buiten blijven. De samenwerking leidde tot het eerste en enige kabinet-Den Uyl (1973-1977), waarin de drie linkse partijen een coalitie vormden met KVP en ARP (nu CDA).


Ziet PvdA-coryfee Jan Pronk, in het kabinet-Den Uyl minister voor Ontwikkelingssamenwerking, een Keerpunt 2011 in het verschiet? 'Nee, helaas niet', zegt Pronk. 'Ik ben er niet voor om die woorden van vroeger te gebruiken, maar ik pleit al jaren voor samenwerking. Het is van immens belang dat de linkse partijen niet uit elkaar gespeeld kunnen worden.'


Volgens Pronk moet links niet samenwerken vanuit de gedachte dat daarmee een meerderheid kan worden behaald. 'Daar gaat het niet om. Het gaat om een politiek belang. Versplintering is geen wenselijke ontwikkeling. Linkse samenwerking is een mobilisatiefactor. Meer mensen denken dan: ja, links is een alternatief. Nu zijn de partijen veel te veel gericht op de eigen ideeën. Ze zijn bang de eigen waarden te verliezen. Maar angst is een slechte raadgever. Het geheel kan meer zijn dan de som der delen, dan het afzonderlijke zetelaantal. Als de partijen eenkennig blijven, schiet links zichzelf in de voet.'


Femke Halsema bracht eind november bij het 20-jarig bestaan van GroenLinks de jaren zeventig in herinnering. 'De PvdA moet een keuze maken: kiest zij voor het sociale conservatisme van de SP waardoor zij vooral D66 wegduwt, of kiest zij voor de progressieve krachten van GroenLinks en D66? Durft zij, met andere woorden, het kunstje van Keerpunt '72 nog eens te herhalen? Mij zou dat een lief ding waard zijn.' Oud-Kamerlid Kees Vendrik zei bij die gelegenheid: 'Als de partijen het houden zoals het is, denk ik dat er op 2 maart een rechtse meerderheid is in de Eerste Kamer.'


Maar bijna twee maanden later, nog geen zeven weken voor de Statenverkiezingen, wordt die urgentie nog steeds niet gevoeld, zegt Herman Meijer, oud-voorzitter van GroenLinks. 'Ik merk er tenminste niks van, iedereen is vooral erg met zichzelf bezig.'


Wat ook niet helpt, zegt Meijer, is dat er zo weinig perspectief is op een andere route. 'Ik zie geen echte visie op links. Op rechts ook niet trouwens, maar die hebben dat blijkbaar niet zo nodig. Ook dáár zijn de verschillen enorm, maar ze hebben het er gewoon niet over. In het regeerakkoord staat ook niks. Ja: veiligheid en een paar sociaal-culturele dingen. Daar kunnen ze kennelijk nog wel even op voort.'


SP-veteraan Remi Poppe weet wel wat de lijm van de huidige rechtse coalitie is: macht. 'Als macht een doel op zichzelf is, wordt het makkelijker om samen te werken. En als je ziet hoe makkelijk de PVV standpunten inruilt. Dan is het toch duidelijk dat het ze alleen om de macht gaat?'


Juist daarom moet op links vooral gestreefd worden naar inhoudelijke samenwerking, zegt Poppe. 'Gewoon kijken naar praktische punten die je deelt en de rest buiten beschouwing laten. Zo'n gezamenlijk program moet nu echt. Voor de verkiezingen heeft Roemer daar al op aangedrongen. Nu is het echt d'r op of d'r onder.'


Het pragmatisch streven naar de macht is op links altijd problematisch geweest. De neiging tot ideologisch scherp slijpen, de moralistische component van elkaar de maat nemen, lijkt daar nu eenmaal sterker.


Ook in de jaren zeventig ging het niet vanzelf. In 1972 lukte het dan een keer om samen te werken op links, maar vijf jaar later ging het niet. Het centrum-rechtse kabinet-Van Agt/Wiegel beschikte over slechts 77 zetels én ging gebukt onder liefst zeven zogenoemde 'loyalisten'. Toch kon de verzamelde oppositie geen vuist maken. Het CDA/VVD-kabinet zat de hele rit van 1977 tot 1981 uit.


Dat terwijl de omstandigheden voor een krachtige oppositie toch een stuk gunstiger waren dan nu voor bijvoorbeeld Cohen. De PvdA alleen al had 53 zetels. 'De banden tussen de linkse partijen en de vakbeweging waren nog stevig', memoreert GroenLinkser Meijer. 'En vergeet de vredesbeweging niet. Dat was echt een front, hoor.'


Ter linkerzijde klinkt weleens weemoed naar die tijd, toen ook journalisten zich nog links geëngageerd toonden en De Telegraaf permanent campagne voerde voor het andere kamp.


Die laatste krant doet dat nog steeds, luidt de verzuchting, voor CDA en VVD. 'Vol gas met rechts', juichte de krant nog recent op de voorpagina. Maar links is door het journaille in de steek gelaten. Kranten als de Volkskrant doen niet gezellig meer mee.


'Tsja', concludeert Meijer, 'die hele cultuur van kritisch individualisme heeft op links nu eenmaal harder toegeslagen dan op rechts.' Kuddegedrag valt dezer dagen vooral op rechts te bewonderen; zie de even wonderlijke als komeetachtige opkomst en ondergang van bijvoorbeeld de LPF en Rita Verdonk.


Sommigen zien de oplossing voor links in een nieuw engagement op die vleugel. De omroepen proberen terug te keren naar de jaren zeventig met bijvoorbeeld Uitgesproken VARA! Daartegenover moet dan het uitgesproken rechtse geluid komen van een omroep als WNL.


De tijd van de polarisatie moet terug, is de ondertoon. Als inspiratiebron voor WNL valt regelmatig de naam van Wibo van de Linde, voormalig anchorman van TROS Aktua en als zodanig voor een hele generatie de verpersoonlijking van 'rechts'. Er wordt terugverlangd naar een wereld die nooit bestaan heeft, reageert Van de Linde. 'Schei toch uit met je blokkendoos met links en rechts, je omroepen en je nieuwe verzuiling! Daar zit helemaal niemand op te wachten.'


Links en rechts bestáán niet meer, zegt Van de Linde. 'Voorzover ze ooit al bestaan hebben. Zo vond ik Den Uyl briljant, heb ik jaren op Kok gestemd en heb ik de laatste keer op Cohen gestemd. En dat ga ik weer doen. Sta je van te kijken, hè? Dus waar blijf je nou met je links en rechts?'


En zo duurt de verwarring voort. De Tilburgse PvdA-wethouder Jan Hamming pleitte afgelopen weekeinde voor een nieuw schaduwkabinet tegenover het kabinet-Rutte, 'met verschillende partijen die elkaar vinden op de inhoud en op de betekenis voor mensen'.


Maar het idee werd meteen afgeschoten. Pechtold zei dat een schaduwkabinet 'in de gepolariseerde jaren zeventig misschien een functie had'; nu voelt hij er niks voor. Cohen vond het 'niet het eerste waar hij aan denkt' en Sap ziet er alleen iets in 'op lange termijn'.


De PvdA houdt morgen een manifestatie in de Brakke Grond in Amsterdam: Een nieuw jaar, een ander Nederland. Sap van GroenLinks is erbij, Roemer van de SP en 'een delegatie van D66'. De aankondiging stelt: 'Het is tijd om de krachten te bundelen. Samen met andere progressieve partijen, maatschappelijke organisaties en een grote groep bekende Nederlanders staan we 16 januari voor dat andere Nederland.' PvdA-leider Cohen luisterde eerder de SP-manifestatie Armoede werkt niet op met zijn aanwezigheid. Is dit soort bijeenkomsten bedoeld om de linkse onmacht te maskeren, of is er meer linkse saamhorigheid dan het lijkt?


Cohen: 'Het gaat erom nieuwe energie te genereren in een nieuw jaar. Wij willen laten zien wat we kunnen doen om Nederland anders in te richten. Geen asielkinderen op straat. Duurzaamheid. Vergroening van de belastingen. Ik ging naar de SP toe, omdat ook ik het oneens was met het kabinetsstandpunt over de Wajong en de WSW (de Wet op de sociale werkvoorziening, red.). Wij willen allebei voorkomen dat mensen met een arbeidshandicap in de armoede of thuis op de bank belanden. Nu komen Roemer en Sap naar onze manifestatie. Het is toch nieuw dat wij daar morgen met z'n drieën staan? Samenwerking kun je niet per oekaze afdwingen. Het is tussen onze partijen altijd 80/20. We zijn het over 80 procent van de onderwerpen eens, maar discussiëren over die andere 20 procent.'


Roemer sluit zich daarbij aan. 'Wij zullen nooit een eenheidsworst worden. Dat hoeft ook helemaal niet. Maar het gaat de goeie kant op. Er wordt nu intensief samengewerkt in de oppositie. Meer moet je niet verwachten.'


D66 is het zuinigst over een links verbond. Waarom komt Alexander Pechtold morgen niet naar Amsterdam? Pechtold: 'Omdat ik het een fotomoment vind. Plaatjessamenwerking. Het is niet doordacht. Als wij de komende jaren gevieren optrekken, hoe kun je dan aan de kiezer uitleggen dat je in een volgend kabinet toch weer met het CDA zou samenwerken?'


Samenwerken doe je, 'daar praat je niet over', zegt Pechtold. In de kwestie-Afghanistan trekken D66 en GroenLinks samen op. De partijen probeerden vorige zomer ook samen tot een Paars-plus-kabinet met de VVD en de PvdA te komen. Hans van Mierlo, de legendarische voorman van D66 die vorig jaar overleed, vond zelfs dat D66 de PvdA nooit los mocht laten. Is er sprake van een koerswijziging? 'Nee hoor, Thom de Graaf heeft in Balkenende-II de PvdA al losgelaten. D66 is niet de satelliet van de PvdA. Ik ben erg voor linkse samenwerking, maar schaduwkabinetten en gezamenlijke programma's zullen de bravoure van rechts alleen maar vergroten. Terwijl mijn eindplaatje is dat Nederland weer een evenwichtig en stabiel midden krijgt. D66 wil de hoeder van dat midden zijn, nu de drie traditionele volkspartijen die taak verzaken.'


Jan Pronk heeft een concreet advies. 'Mensen uit de vier partijen moeten, net onder het niveau van de fractieleiders, bij elkaar gaan zitten. Zoals ik indertijd deel heb uitgemaakt van het Des Indes-beraad, dat tot doel had dat PvdA, VVD en D66 elkaar niet meer zouden uitsluiten. Daar moet het om gaan, niet om een nieuwe partij of iets dergelijks. Linkse samenwerking moet niet op voorhand worden neergeslagen door linkse partijen.'


Een mogelijke linkse alliantie beperkt zich dus vooralsnog tot PvdA en GroenLinks. Als het deze twee partijen lukt enkele gezamenlijke programmatische punten te formuleren in de aanloop naar de Statenverkiezingen, is dat op dit moment het maximaal haalbare - afgezien van de technische lijstverbinding om restzetels binnen te halen.


Dick Pels: 'Het blijft lastig manoeuvreren. Maar positief is in elk geval dat er sinds 14 oktober wel wat gebeurt.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden