Op zoek naar terreurgeld

Ruim 500 verdachten telt de geheime lijst waarmee de FBI, De Nederlandsche Bank en het Bundeskriminalamt het financiële netwerk van Osama bin Laden proberen te ontrafelen....

RACHID A.Z. is op bezoek bij kennissen in de Rotterdamse De Kempenaerstraat als een zwaarbewapend arrestatieteam daar op 13 september binnenvalt. Net als de drie andere aanwezigen wordt de Algerijn door agenten met bivakmutsen in de boeien geslagen en afgevoerd. De woning wordt doorzocht op explosieven; om de hoek van de straat staat een ambulance gereed.

Explosieven worden er niet aangetroffen, wel apparatuur om creditcards te vervalsen. Deze zouden mogelijk gebruikt worden voor het beramen van terroristische aanslagen in Europa, luidt de verdenking van het Openbaar Ministerie tegen de vier. De aanwezigheid van Rachid A.Z. was echter puur toeval, zeggen bronnen die nauw betrokken zijn bij het onderzoek.

Hoewel de Algerijn officieel verdachte bleef, kon hij niet langer in hechtenis worden gehouden. Een Nederlander en twee Fransen zitten nog vast - zij zouden in verband gebracht kunnen worden met een terroristisch netwerk dat het had voorzien op de Amerikaanse ambassade in Parijs. Rachid A.Z. kon wél worden overgedragen aan de vreemdelingenpolitie: hij verbleef illegaal in Nederland. Anderhalve week geleden moest hij vanwege een slordig misverstand worden vrijgelaten.

Schadelijk voor het onderzoek naar de Rotterdamse cel? Welnee, zeggen betrokkenen die het dossier kennen. Rachid A.Z. is een 'arme sloeber'. Een vreemdeling die 'dan hier en dan daar in onderhuur woonde'. Koud na de aanslagen in de VS was hij 'op het verkeerde moment op visite in De Kempenaerstraat'.

Toch staat Rachid A.Z. op een internationale terroristenlijst, naast de Taliban-minister van Zedeloosheidsbestrijding en Deugdzaamheid en Mohamed Atta, die op 11 september een passagierstoestel in een van de WTC-torens vloog. Met deze geheime lijst - samengesteld door de VN, de FBI, het Bundeskriminalamt, De Nederlandsche Bank (DNB) en de regering-Bush - proberen internationale opsporingsautoriteiten het financiële netwerk van Osama bin Laden te ontrafelen.

De nieuwe oorlog is niet alleen een test voor het nieuwe wapentuig van Amerikaanse of Britse makelij. Het is ook een lakmoesproef voor een nieuwe opsporingsmethode die gebaseerd is op het volgen van geldstromen: financieel rechercheren. In die nieuwe oorlog hebben rechercheurs 'RA' (registeraccountant) achter hun naam, is de platte pet vervangen door driedelig grijs en het dienstwapen ingeruild voor computers met geavanceerde rekenprogramma's. Het motto: follow the money trail.

Financieel rechercheren maakt gebruik van hét kenmerk van het bankwezen: iedere transactie ligt vast in een administratie die jaren wordt bewaard. Die stille getuige heeft voor een rechercheur belangrijke voordelen. De agent die te laat is bij het overladen van een drugstransport, heeft het nakijken. De sporen die de financier van een dergelijk transport in het betalingsverkeer achterlaat, blijven echter jaren bestaan. Bovendien leidt het spoor van de betaler altijd naar een ontvanger. Zo kunnen relaties tussen partners in crime worden gelegd.

De mondiale speurtocht naar geld concentreert zich op 545 personen en organisaties die rijp en groen door elkaar op de terroristenlijst staan. De financieel rechercheurs hopen zicht te krijgen op de relaties tussen de terroristen en hun activiteiten terug te leiden naar de voorman van hun organisatie: Osama bin Laden. De vermeende terroristen wonen verspreid over minstens dertien landen en zijn geboren in tenminste 27 landen. Van bijna 15 procent van de verdachten is niets meer bekend dan een naam.

Alle bestanden van financiële dienstverleners worden onderzocht op het voorkomen van de 545 namen - op zoek naar verbanden die met conventionele opsporingsmethoden als de telefoontap niet te achterhalen zijn.

De opdracht is enorm, de druk die wordt uitgeoefend ongeëvenaard. De strijd tegen de georganiseerde misdaad valt in het niet vergeleken met de nieuwe oorlog tegen het terrorisme. Zelfs ervaren opsporingsambtenaren hebben niet eerder een onderzoek van dergelijke omvang meegemaakt. 'Dit is zo groot. Werkelijk alles wordt uit de kast gehaald', zegt een van hen. Details worden niet verstrekt: 'Te riskant.'

Hoe groot de druk is, mag blijken uit de manier waarop het onderzoek juridisch is ingebed. Nederlandse banken, verzekeraars en beleggingsinstellingen kregen twee weken geleden de 'terroristenlijst' in handen, gedateerd 2 oktober 2001. Het noodwetje dat de bevriezing van financiële tegoeden mogelijk maakt, werd pas op 10 oktober van kracht. Dat in de tussentijd al wel twee rekeningen zijn geblokkeerd, is een detail waar niemand over valt.

In de strijd tegen terrorisme is veel toegestaan. Neem de Nederlandse bijdrage aan de geheime lijst. De namen die door DNB zijn toegevoegd, zijn afkomstig uit het onderzoek naar de Rotterdamse cel, zeggen ingewijden. 'Het lijkt erop', zegt er een, 'dat ze gewoon het dossier hebben gepakt, en alle namen die daarin voorkomen op de lijst hebben gezet. Niet echt scherpslijperij.' Hij schetst het zo: 'Meneer A is verdachte en komt bij meneer B op bezoek in De Kempenaerstraat. Vervolgens is meneer B ook besmet en duikt hij op als verdachte op de terroristen lijst.'

Dat Rachid A.Z. vermeld staat, vindt hij bedenkelijk. En dat ook 'een huisgenoot van de Algerijn op de lijst is gezet én de broer van die huisgenoot', vindt hij helemaal vergezocht. De broers zijn als getuige in het onderzoek gehoord, maar zijn geen verdachten. Toch mogen hun bankrekeningen worden geblokkeerd. De vraag is tevens of alle gegevens van de DNB kloppen. Zo blijkt in elk geval één adres op de lijst (Vletstraat 656, Rotterdam) niet te bestaan.

De toevoeging van de FBI is het best gedocumenteerd. Van veel personen kent de inlichtingendienst de leeftijd en het adres. Maar ook bij de FBI lijkt sprake van willekeur en twijfel. Zo dragen soms wel negen personen dezelfde familienaam. Anderen worden twee keer genoemd, soms met verschillende geboortedata: is hij van 1960 of 1980? Ook staan er jongens van 15 en 16 jaar op de lijst.

'HOE breder het net wordt uitgegooid, des te groter de kans dat mensen worden getroffen die er niets mee te maken hebben', zegt B. Jongman van de universiteit Leiden, die internationale terreurorganisaties onderzoekt. Sinds 11 september heiligt het doel de middelen, maar volgens Jongman is het een illusie dat met het bevriezen van bankrekeningen Bin Ladens netwerk kan worden uitgeschakeld.

Bin Ladens Al-Qa'ida netwerk is een complexe organisatie, die volgens Jongman zowel legaal als illegaal wordt gefinancierd. Begin jaren negentig beschikte Bin Laden over bonafide ondernemingen, waarvan niet is uitgesloten dat die nog legale vertakkingen hebben. Ook ontvangt Bin Laden grote bedragen van Arabische weldoeners. Schattingen van zijn fortuin lopen uiteen van 50 tot 300 miljoen dollar.

Naast zijn 'legale' inkomsten maakte Bin Laden waarschijnlijk net als tientallen andere terreurorganisaties gebruik van de driehoek drugs-wapens-terrorisme, zegt Jongman. Wapens die Bin Laden voor zijn terreuracties inzet, zouden zijn geruild voor opium uit Afghanistan.

Extra probleem voor de politie-accountants is dat het Al-Qa'ida-netwerk is opgebouwd uit cellen die onafhankelijk opereren, niet van elkaars bestaan op de hoogte zijn en vaak niet eens weten van wie ze geld krijgen. Hun geldsporen volgen 'is als het oplossen van een puzzel die uit tienduizend stukjes bestaat die allemaal wit zijn', verklaarde een voormalige Amerikaanse topambtenaar.

Dikwijls krijgen de uitvoerders van terroristische acties hun geld niet via de bank maar per koerier. Contant welteverstaan, zodat er geen sporen achterblijven. Bovendien is Bin Laden geen gulle gever. Zo besloot een uitvoerder van Al-Qa'ida Bin Laden te verraden nadat zijn baas weigerde een keizersnee-operatie van zijn vrouw te bekostigen. Zijn 'soldaten' moeten dikwijls met inbraken en het vervalsen van creditcards in hun inkomsten voorzien.

De soldaten van Bin Laden zijn voorzichtig. De leden van het Al-Qa'ida-netwerk maken veelvuldig gebruik van valse namen, zoals wordt aangeraden in een handboek voor terroristen dat vermoedelijk werd gebruikt door de daders van de aanslagen op de ambassades in Afrika: 'Alle documenten van de undercover-broeder, zoals identiteitskaart en paspoort, moeten worden vervalst.'

Ook in de gegevens die DNB heeft aangeleverd voor de terroristenlijst, komen aliassen voor, zeggen ingewijden. Zo staat verdachte Mohamed B. - die na de arrestatie in De Kempenaerstraat nog vastzit - onder drie verschillende namen op de lijst. 'Trek die valse namen ervan af en er blijven weinig personen van de DNB-informatie over.'

Sommige Arabische namen kunnen op tientallen manieren worden gespeld, zoals blijkt onder het kopje 'also known as'op de terroristenlijst. En ook met een correcte spelling is het lastig genoeg de juiste persoon te vinden. Bij de Amerikaanse Citibank leverde de naam van kaper Mohamed Atta - een veel voorkomende Arabische naam - meer dan honderd 'hits' op.

Bin Laden is zich overduidelijk bewust van de sporen die financiële transacties nalaten. Het is in het verleden vrijwel onmogelijk gebleken zijn geld te vinden. Na de aanslagen op ambassades in Kenia en Tanzania in 1998 poogde de Clinton-regering vergeefs tegoeden van Bin Laden te bevriezen. Amerikaanse financiële rechercheurs slaagden er wel in een relatie te leggen tussen Bin Laden en vijfduizend dollar die waren gebruikt voor de aanslag op de USS Cole, vorig jaar in Jemen.

De wereldwijde coalitie die na de aanslagen van 11 september is ontstaan, geeft financiële rechercheurs nieuwe mogelijkheden. Zo maakten Saudi-Arabië en een groep van Golfstaten waaronder Koeweit en de Verenigde Arabische Emiraten afgelopen zaterdag bekend dat ook zij bankrekeningen van terroristen zullen blokkeren. Bush' eigen openbare lijstje - ook onderdeel van de grotere lijst - werd vorige week met nog eens 39 personen en organisaties uitgebreid. Inmiddels hebben 110 landen de VS beloofd te helpen bij de zoektocht naar terreurgeld. In 66 landen is in totaal 24 miljoen dollar bevroren.

Het lijkt een stap in de goede richting, maar daarmee is niet gezegd dat rechercheurs in driedelig pak de oorlog zullen winnen. Ook op dit terrein dreigt een wapenwedloop. De Westerse overheden scherpen hun wetgeving aan en de druk op landen met een zwaarbewaakt bankgeheim zoals Zwitserland neemt toe. Maar zo lang het mogelijk is in een ver belastingparadijs een anonieme vennootschap op te richten, zullen terroristen daarvan gebruik maken. Volgens Jongman heeft Bin Laden net als zijn vijand zijn eigen accountants. 'Deze slimme juristen zullen de laatste maas in het financiële systeem weten te vinden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden