Op zoek naar juiste dosis agressie

De meest gestelde vraag aan hen is natuurlijk hoe je een strafschop er in schiet? Trainen en positief denken, zeggen Bill Gillissen, Gertjan Steendam en Paul van Zwam dan....

TIJDJE TERUG: telefoon bij het MSA in Molenhoek, aan de lijn de trainer van een gerenommeerde club. 'Of we zijn ploeg even van het uit-syndroom af konden helpen? Vóór komende woensdag graag!', zegt Gertjan Steendam.

Die trainer begreep er dus niks van. Dacht kennelijk dat de mannen van het MSA met één toverspreuk zijn spelers van hun stress en nervositeit konden verlossen. Een jaar hebben ze nodig, minimaal. Jaren eigenlijk. Maar goed, dan heb je ook wat. Kijk naar FC Utrecht, hun oudste klant. Het zelfbewustzijn dat daar momenteel heerst, beschouwen ze een beetje als het visitekaartje van hun werk.

Bill Gillissen: 'Ik durf te stellen dat de clubs waar wij nu enige tijd werken beter en sneller hun problemen onderkennen en oplossen.'

Ruim vijf jaar geleden richtten Gillissen, voormalig top-judoka, en Steendam, opgeleid als organisatiedeskundige, het trainings-adviesbureau Cocon op. Gillissen werkte met stewards van PSV, kwam langs die weg in contact met de KNVB en andere clubs en ontdekte dat de 'psyche' van voetballers en trainers soms rare kronkels maakt. Nadat sportpsycholoog Paul van Zwam zich bij hen had gevoegd, werd naast Cocon ook MSA, Mental Sport Assessment, opgericht.

'Wij hebben niet de illusie dat we een kampioen maken, maar we denken wel accenten aan te kunnen brengen waardoor sporters op beslissende moment hun talent net iets beter weten te benutten. De coach en zijn spelers bepalen 95 procent van de prestatie en wij voegen op z'n hoogst nog eens twee procent toe. Maar die twee procent kan wel het verschil maken tussen al dan niet Europees voetbal bereiken', zegt Steendam.

De echo van die woorden heeft er voor gezorgd dat de van oudsher conservatieve voetbalwereld stilaan overtuigd raakt van het nut van mentale training. Stuitte Gillissen ruim vijf jaar terug bij zijn pionierstocht nog voornamelijk op argwaan en xenofobie, inmiddels nemen trainers zelf het initiatief tot een consult. Zeven clubs laten zich adviseren door het MSA, waaronder SC Heerenveen, FC Utrecht en Roda JC. Tijdens het interview gaat tweemaal de telefoon: clubs! Nieuwe klanten.

Geen namen in de krant graag. 'De algemene opvatting is dat wie een psycholoog raadpleegt niet spoort. Zeker in de voetbalwereld ligt dat nog steeds gevoelig', zegt Steendam.

Daar houden ze zelf dus ook rekening mee. 'Je moet niet op sandalen, met geiten wollensokken en een baard binnenkomen bij een voetbalclub. Dan ben je verloren', zegt Van Zwam.

En geen vaag geneuzel, benadrukt Van Zwam. 'Juist niet. Problemen die zich op een voetbalveld voordoen, moet je vertalen naar dagelijkse situaties. En van daaruit een speler inzicht geven in zijn gedrag. Waarom ben je nerveus als je alleen voor de keeper staat?'

D

AT is hun kracht: inzicht geven in de vraag waarom een sporter onder druk anders handelt dat hij in feite zou willen. In zijn vorige baan als politieman werd Gillissen zich bewust van dat dilemma. Zodra hij naar een vechtpartij of rel in de stad werd gedirigeerd bekroop hem dezelfde angst die hem vroeger in zijn jaren als judoka vóór een belangrijke finale kon verlammen. 'Dat gevoel van: kan ik dit aan?', aldus Gillissen.

Ja, luidt steevast hun antwoord. 'Als je op de training een zuivere pass kunt geven, of een penalty erin kan schieten, kan je dat ook in een vol stadion. Voorwaarde is echter dat je je emoties onder controle leert houden', zegt Steendam.

Die emotie - angst vaak wanneer het een vol stadion betreft - kan een sporter alleen de baas als hij positieve gedachten kan oproepen, en de juiste dingen weet te zeggen. Vooral dat laatste, zegt Gillissen, is belangrijk. Eén angsthaas in de ploeg en zijn trillende stem kan al zijn teamgenoten verlammen. Omgekeerd: één onverschrokken strijder in de gelederen en een compleet elftal kan boven zichzelf uitstijgen. Een teamprestatie is de optelsom van verschillende karakters, zo luidt hun stelling.

Maar welke trainer is ook daadwerkelijk in staat dat gedragsproces te beïnvloeden? 'Niet veel', zegt Gillissen. 'Dat leren wij ze. Wij reiken trainers handvatten aan waarmee ze het gedrag van hun spelers kunnen beïnvloeden.'

Een voorbeeld. Van Zwam: 'Een speler gaat in de fout. Vaak zie je dan dat de trainer als een bezetene begint te schelden. Dat heeft een averechts effect op de ploeg. Weinig trainers zijn op zo'n moment in staat aan te geven wat die speler beter had moeten doen. Dat lukt je alleen als je je emoties kunt controleren en kunt analyseren. Een speler die weet dat zijn trainer niet gelijk over de rooie gaat, staat relaxter in het veld, durft meer en speelt dus beter.'

Bij Heerenveen is Van Zwam begonnen de communicatie tussen trainers en spelers te verbeteren, met als doel 'gedeelde verantwoordelijkheid' te creëren. Niet langer maakt de trainer rapport op over de speler, maar wordt aan de speler gevraagd een evaluatieverslag over de eigen ontwikkeling te schrijven en daarbij aan te geven welke aspecten verbetering behoeven. En bovenal dient de speler aan te geven hoe hij de top denkt te bereiken.

'In onze verzorgingsmaatschappij hebben we de jeugd de drang ontnomen zélf beslissingen te nemen', zegt Gillissen.

'Dat de Nederlandse jeugd verwend is, is erg zwart-wit gesteld, maar in de kern draait het daar wel om', zegt Van Zwam.

'Alles is voorgekauwd. Maar om een topprestatie te leveren, moet je juist zélf actie willen ondernemen', zegt Steendam.

Kortom, we zijn bij de mentale weerbaarheid aanbeland. Het actuele item in het Nederlandse voetbal. Bondscoach Van Gaal wees erop na de verloren interland tegen Ierland, waarna vakgenoten als Jol (RKC), De Haan (Heerenveen) en Westerhof (Willem II) hem bijvielen. Als de Nederlandse voetballer het mes op de keel krijgt, weigeren lichaam en geest veelal dienst. En dat is geen kwestie van gebrek aan talent.

'Als onze Nederlandse voetballers hun technische en tactische capaciteiten zouden weten te combineren met de juiste dosis agressie, worden ze wereldkampioen', zegt Gillissen.

Van Zwam: 'Waarom komen we zo vaak tot de constatering dat Duitsers en Italianen meer killersinstinct hebben? In de eerste plaats omdat ze een groter reservoir talenten hebben dan wij en dus is de onderlinge concurrentie veel heviger. Ten tweede geldt dat in het buitenland een sociaal vangnet onder de topsport nauwelijks bestaat. Iemand die het in Nederland niet redt, belandt niet in de goot. Dat is mooi, maar gelijkertijd temper je daarmee wel het killersinstinct.'

VANUIT die gedachte is het volgens het trio van MSA ook geen toeval dat uitgerekend Roy Keane de interland Ierland-Nederland op de kop zette. 'Keane is opgegroeid in armoe en ging op jonge leeftijd naar Engeland. Zijn wil om te slagen is zo sterk ontwikkeld, dat het zijn instinct is geworden. Welke Nederlandse topvoetballer heeft zo'n achtergrond?'

In feite zouden al die Nederlandse clubs moeten stoppen hun talentjes in de watten te leggen, zegt Van Zwam. Al die ventjes die 's middags met een busje van huis worden gehaald, glimmende trainingspakken en dure schoenen krijgen. Laat ze op de fiets naar de training komen, daar worden ze weerbaar van. Maar goed, zegt Van Zwam, dat is dus een utopie.

Van Zwam: 'Onze maatschappij veranderen we niet, dus moet je instrumenten zoeken waarmee je die mentale weerbaarheid weer oproept.'

Gillissen: 'Die instrumenten hebben wij.'

Steendam: 'Bij de club waar ik werk, zaten een paar jongens die het maar niks vonden. Geloofden er niet in. Totdat ze zien hoe hun ploeggenoten veranderen. Komen ze ineens toch naar je toe: of je nog een keer met ze wilt praten.'

Van Zwam: 'De voetbalwereld begint het nut ervan nu ook in te zien.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden