Op zoek naar het eerste plastic object op een schilderij

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: kauwgomballen.

Dingen kunnen soms niet meer bestaan en er toch gewoon nog zijn. Neem kauwgomballen in plastic doordrukstrips, zo slecht geproduceerd dat de ballen soms onder het plastic doorschieten naar het volgende ballenvakje. Dat is een verre, zoete herinnering uit mijn jeugd. Een land dat allang is verdwenen. Harde kleuren, kruimelige kauwgom die heel even, misschien vijf kauwen lang, goed smaakte en daarna een soort rubber werd dat ik pas later kon vergelijken met van die plakgom om posters mee aan de muur te bevestigen. De kauwgom die hoort bij buitenspelen, zakgeld opmaken, zomeravonden, net iets verder fietsen dan mag. Dit snoep is verbonden met de harde roze-gele blokken die naast mierzoet op een rare manier ook koud in je mond aanvoelden als je er een stuk afbeet, en dan smolten. En met schuimpoppetjes die elkaars hand vasthouden. Al die dingen bestaan niet meer, dacht ik toen ik in een wolk van nostalgie viel, staande voor dit schilderij in de Kunsthal toen het daar eerder dit jaar tentoongesteld werd.

Maar bij zwembad In De Dennen in Zutphen, waar we deze zomervakantie een middag belandden, lagen de roze-gele blokken voor 15 cent achter de bar - of in een plastic zakje met knoop voor 50 cent, met een paar andere snoepjes. En vorige week in de Jumbo zag ik wat ik alle afgelopen jaren in de Jumbo nooit zag: kauwgomballen in plastic doordrukstrips. Precies zoals deze van Roberto Bernardi. Mijn jeugd was gewoon blijven bestaan, alleen ík was vertrokken.

Bernardi is een fotorealist, je kunt dus ieder minuscuul detail uitvergroot op het doek verwachten. Glanzend geschilderd naar een foto, niet naar de werkelijkheid. Het becommentarieert onze fotografische, mooier makende blik. Dat geeft zijn snoepjes - hij schildert áltijd snoepjes - de sfeer van een magisch landschap. Fijn bij de fotorealisten is dat er dingen op schilderijen terechtkomen die er niet al eeuwen op voorkwamen. Ketchupflessen en vrouwen met sokken in sandalen, bijvoorbeeld. Cadillacs en natte regenbuizen. En hier, zo realiseerde ik me: plastic. Gedeukt, goedkoop, dun verpakkingsplastic zelfs. Wanneer werd het eerste plastic object op een schilderij weergegeven?

Beeld Bernarducci Meisel Gallery New York

Roberto Bernardi
Confini Segreti
2013; olieverf op doek; 122 x 97 cm
Bernarducci Meisel Gallery New York

Het lukt me niet om dat te achterhalen, want elke keer dat ik zoek op plastic en kunst levert dat artikelen op over kunst gemaakt van synthetische materialen, of van found objects zoals petflessen en vuilniszakken. Maar dat bedoel ik dus niet. Welk stilleven had voor het eerst een tupperwarebakje op tafel? Welk portret een brilmontuur van bakeliet? In welk landschap lag voor het eerst een plastic zakje in het gras, of stond een kliko voor het huis (die bestaat in Europa pas vijftig jaar, dus dat zal niet het eerste voorwerp zijn geweest). Wie vroege voorbeelden weet, laten we zeggen van eind 19de of de eerste helft van de 20ste eeuw: ik hoor het graag. Vermoedelijk moet ik het zoeken bij de 19de-eeuwse Amerikaanse schilders, zoals John Frederick Peto en William Harnett, maar vooralsnog herkende ik geen synthetisch materiaal tussen de inktpotten, pistolen, pijpen, zeepblokken en vijgendoosjes.

Plastic ontstond in het midden van die eeuw, met de uitvinding van celluloïde in 1856. Kenmerkend was dat het in elke vorm te modelleren was. Even later kwam bakeliet in gebruik en werden luxe materialen gekopieerd met secoïde, een plastic gemaakt van synthetisch bewerkt katoen, dat men ook in juwelen en andere kostbaarheden gebruikte. Als materiaal wordt plastic nu uitgebreid bestudeerd in restauratieateliers, want grote musea breken hun hoofd over de vraag hoe ze het goedkope materiaal waarvan sommige moderne kunstwerken zijn gemaakt kunnen conserveren voor de toekomst. Maar er ligt nog een leuk scriptie-onderwerp in de kunstgeschiedenis open.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

* Johan Cruijff

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden